Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh An Giang Nguyễn Thị Lê cho biết, chương trình IPHM (quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp) chứng minh hiệu quả kinh tế - môi trường - xã hội khi triển khai đúng cách trong sản xuất lúa. Cụ thể, chi phí đầu vào giảm 15 - 20%, chất lượng hạt gạo ổn định, đảm bảo an toàn thực phẩm, hướng tới sản xuất giảm phát thải. Để biến mô hình thành chuẩn mực, An Giang cần sớm tháo gỡ các nút thắt cả về con người, tổ chức và thị trường.
An Giang tổ chức các lớp đào tạo giảng viên nguồn về IPHM nhằm tuyên truyền, phổ biến giải pháp kỹ thuật IPHM đến từng thửa ruộng. Ảnh: Trung Chánh.
Nút thắt đầu tiên là nhận thức và thói quen. Nhiều nông dân tin vào kinh nghiệm “phòng hơn chống”, sẵn sàng phun ngừa khi mới thấy đối tượng gây hại xuất hiện, tập quán gieo sạ dày cho “chắc ăn”. Trong khi IPHM yêu cầu ra quyết định dựa vào ngưỡng, dựa trên quan sát hệ sinh thái, gieo sạ thưa với lượng giống vừa đủ, cân bằng dinh dưỡng, ưu tiên biện pháp sinh học.
Nút thắt thứ hai là nhân lực kỹ thuật. Lực lượng cán bộ nông nghiệp cơ sở chưa đủ dày để “cầm tay chỉ việc” từng mảnh ruộng. Vì vậy, An Giang đặt mục tiêu cần đào tạo ít nhất 5 giảng viên IPHM cấp quốc gia, 20 giảng viên cấp tỉnh và mỗi xã, phường có canh tác lúa có 2 cán bộ phụ trách. Mạng lưới này sẽ truyền tải tri thức về IPHM đến từng thửa ruộng.
Nút thắt thứ ba là liên kết chuỗi còn mong manh. Chỉ một biến động giá vài trăm đồng/kg cũng có thể làm lung lay thỏa thuận giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân. Để “khóa chặt” chuỗi, cần hợp đồng minh bạch, công thức phân chia lợi ích nhất quán, có cơ chế thưởng, phạt theo chất lượng. Cùng với đó, cần có cơ chế giảm sốc thị trường như bảo hiểm nông nghiệp, tín dụng mùa vụ, quỹ bình ổn cục bộ của hợp tác xã. Khi lợi ích được bảo đảm, kỷ luật chuỗi mới hình thành.
Nút thắt thứ tư là truyền thông, tuyên truyền để IPHM đến với nông dân còn hạn chế. Cách tuyên truyền với đối tượng là nhà nông cần nội dung dễ hiểu, ngôn ngữ đời thường, hạn chế thiên về thuật ngữ kỹ thuật quá nhiều. Vì vậy, truyền thông về IPHM phải chuyển sang “ngôn ngữ của lợi ích”, lồng ghép câu chuyện thật, con số thật, ruộng thật, người thật. Mỗi xã, ấp cần xây dựng ít nhất một điểm trình diễn để ai cũng có thể đến xem và trao đổi.
Từ các nút thắt ấy, An Giang đề ra các nhóm giải pháp như: Chuẩn hóa quy trình IPHM theo Quyết định số 145/QĐ-TT-CLC của Cục Trồng trọt ban hành quy trình và sổ tay hướng dẫn quy trình kỹ thuật sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp vùng ĐBSCL. Theo đó, mở rộng diện tích canh tác lúa áp dụng tưới ngập - khô xen kẽ, số hóa nhật ký đồng ruộng, chuẩn hóa quy trình phơi sấy, kho chứa, vận chuyển để đảm bảo chất lượng lúa gạo sau thu hoạch.
Áp dụng IPHM vào đồng ruộng giúp các hợp tác xã ở An Giang giảm chi phí đầu vào từ 15 - 20%, sản phẩm đảm bảo an toàn thực phẩm, hướng tới canh tác phát thải thấp. Ảnh: Trung Chánh.
Củng cố, lấy hợp tác xã làm hạt nhân, hình thành các tổ dịch vụ cơ giới, tổ giám sát chất lượng, xây dựng bản đồ mùa vụ cấp vùng, điều phối gieo cấy, thu hoạch đồng bộ. Ký hợp đồng bao tiêu đa tầng giữa tổ chức nông dân, hợp tác xã với xã viên với cơ chế giá gắn với chất lượng. Xây dựng các cánh đồng đạt chứng nhận, truy xuất nguồn gốc để hướng tới phân khúc giá trị cao.
Đầu tư mạnh cho công tác đào tạo giảng viên IPHM các cấp, huấn luyện thanh niên nông thôn làm “kỹ sư hiện trường”. Chuyển đổi truyền thông từ “kể quy trình” sang “kể lợi ích”, phát sóng đa nền tảng, tổ chức hội thi đồng ruộng, “ngày hội IPHM” theo mùa vụ.
Một mảnh ghép chiến lược khác trong bức tranh IPHM là giống và thương hiệu. Cần đặt hàng các viện, trường, doanh nghiệp nghiên cứu, chọn tạo giống lúa chất lượng cao phù hợp với từng tiểu vùng sinh thái, hình thành vùng nguyên liệu lớn theo giống chủ lực, đáp ứng tốt nhu cầu của thị trường mục tiêu.
An Giang có lợi thế lớn về sản xuất lúa với quy mô diện tích và sản lượng thu hoạch hàng năm dẫn đầu khu vực ĐBSCL. Tuy nhiên, quy mô chỉ là điều kiện cần, điều kiện đủ là kỷ luật chuỗi và kỷ luật kỹ thuật. Giải pháp IPHM chính là bộ quy tắc giúp kỷ luật ấy ngấm sâu vào từng thửa ruộng, từng khâu sản xuất để giảm phát thải và gia tăng giá trị trở thành kết quả tự nhiên.
Khi các nút thắt được gỡ đúng điểm, IPHM sẽ không còn là mô hình thí điểm mà trở thành chuẩn vận hành của các cánh đồng ở An Giang. Đó là cách giúp An Giang tiến nhanh nhưng vẫn đảm bảo chắc chắn trên con đường thực hiện Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh.
