Chuyển biến toàn diện trong quản lý nghề cá và chống khai thác IUU
Chia sẻ với Báo Nông nghiệp và Môi trường, ông Vũ Duyên Hải, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng, Phó Thủ tướng Chính phủ và các Bộ, ngành liên quan, công tác chống khai thác IUU, nhất là tại địa phương đã có chuyển biến rõ nét, tập trung vào 4 nhóm khuyến nghị của Ủy ban châu Âu (EC).
Thứ nhất, về quản lý đội tàu, các địa phương đã hoàn thành việc rà soát, kiểm kê toàn bộ tàu cá hiện có; đồng thời cập nhật đầy đủ những tàu đủ điều kiện đăng ký lên Cơ sở dữ liệu quốc gia về nghề cá Việt Nam (VNFishbase). Hiện 100% tàu cá đang hoạt động hợp pháp đã được quản lý, theo dõi và cập nhật thường xuyên trên hệ thống VNFishbase.
Trên hệ thống này, thông tin tàu cá, chủ tàu và phương tiện đã được đối soát, làm sạch dữ liệu, thống nhất và kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Đây là “nền móng” để quản lý đội tàu bằng định danh, hạn chế tối đa khoảng trống cho tàu “mập mờ” hồ sơ hoạt động.
Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính chủ trì cuộc họp lần thứ 26 của Ban Chỉ đạo quốc gia chống khai thác IUU. Ảnh: VGP.
Bộ Công an, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Quốc phòng đã thống nhất xây dựng ứng dụng kiểm soát tàu cá và ngư dân xuất, nhập bến. Theo đó, từ ngày 1/1/2026, toàn bộ tàu cá sẽ được kiểm soát thống nhất thông tin về phương tiện, số đăng ký, chủ tàu và thuyền viên trong từng chuyến biển giữa cơ quan quản lý thủy sản địa phương (cảng cá, chi cục) và lực lượng biên phòng khi tàu xuất, nhập bến. Dữ liệu được đồng bộ trên nền tảng quản lý của 3 bộ, phục vụ kiểm soát IUU, xử lý vi phạm và truy xuất nguồn gốc.
Tại phiên họp lần thứ 26 của Ban Chỉ đạo quốc gia chống khai thác IUU, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh phải quyết liệt, thần tốc hơn nữa, kiên quyết tuyên chiến với khai thác IUU, tuyệt đối không hình thức, không đùn đẩy, né tránh trách nhiệm...
Việc liên thông dữ liệu giúp bảo đảm chỉ tàu cá đúng chủ tàu, đúng thuyền trưởng, máy trưởng và đủ điều kiện về thuyền viên mới được phép xuất, nhập bến; đồng thời bảo đảm khi tàu cập bến phải đúng những người đã xuất bến, không để xảy ra tình trạng mượn danh, mượn tàu. Qua đó, công tác quản lý đội tàu, kiểm soát tàu cá ra vào cảng và hoạt động trên biển được thực hiện thống nhất từ bờ ra khơi, kịp thời phát hiện và xử lý vi phạm.
Đây là giải pháp tổng thể vừa “chặn từ gốc” tàu không đủ điều kiện ra khơi, vừa cho phép truy xuất đầy đủ tàu cá - chủ tàu - ngư dân, đồng thời hỗ trợ bảo đảm an toàn, cứu hộ cứu nạn khi có sự cố.
"Tôi cho rằng, đây là một bước tiến vượt bậc, không chỉ vượt lên so với các nước trong khu vực mà còn tiệm cận trình độ quản lý nghề cá của các quốc gia tiên tiến trên thế giới", ông Hải khẳng định.
Thứ hai, về kiểm soát rủi ro tàu cá khai thác bất hợp pháp, hiện nay hằng tuần các địa phương đều phải lập danh sách tàu cá có nguy cơ cao vi phạm IUU. Cùng với đó, chúng tôi đã phát triển thêm một nền tảng để lập và cập nhật danh sách toàn bộ tàu cá đã bị xóa đăng ký, giúp các lực lượng kiểm soát trên biển, tại cảng cá và các trạm biên phòng nhận diện rõ những tàu đã xóa đăng ký nhưng vẫn cố tình hoạt động, qua đó xử lý như tàu cá bất hợp pháp, không đăng ký.
Còn về công tác giám sát, hiện đội tàu có chiều dài từ 15 m trở lên chỉ còn 160 tàu chưa lắp thiết bị giám sát hành trình (VMS). Cục Thủy sản và Kiểm ngư đã đôn đốc địa phương lập danh sách cụ thể số tàu này, xác định rõ đơn vị, cá nhân chịu trách nhiệm quản lý và áp dụng biện pháp kiểm soát phù hợp. Nhiều địa phương đã triển khai các biện pháp quyết liệt, như giao cán bộ đảng viên, cán bộ thôn, xã trực tiếp giám sát tàu; yêu cầu ngư dân không để ngư cụ, trang thiết bị trên tàu nhằm tránh tình trạng tàu sẵn sàng lén ra khơi khai thác...
Bên cạnh đó, một số địa phương còn áp dụng các biện pháp mạnh hơn như: Khóa tàu cá, khóa bánh lái, khóa vô lăng... để tàu không thể hoạt động; hay tập trung các tàu không đủ điều kiện về một khu neo đậu riêng, thậm chí kéo tàu lên bờ để bảo đảm các tàu này không thể tiếp tục ra khơi. Việc loại bỏ tàu cá không đủ điều kiện, kiểm soát chặt tàu nguy cơ cao và áp dụng các biện pháp giám sát nghiêm ngặt chính là bước sàng lọc cần thiết để hình thành đội tàu khai thác xanh, có trách nhiệm.
Hiện tại, hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác trong nước (eCDT) đã vận hành toàn trình, ổn định. Ảnh: Hồng Thắm.
Thứ ba là hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản. Hiện nay, hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác trong nước (eCDT) đã vận hành toàn trình, ổn định và được triển khai tại toàn bộ 21 tỉnh, thành phố ven biển. Mỗi chuyến tàu cá xuất bến đều được thực hiện trên nền tảng eCDT và đã kết nối với cơ sở dữ liệu dân cư để kiểm soát đồng bộ.
Thời gian tới, Cục Thủy sản và Kiểm ngư sẽ phối hợp với Bộ đội Biên phòng để lực lượng này cùng sử dụng hệ thống eCDT, hướng dẫn chủ tàu khai báo thủ tục xuất nhập bến trên VNeID. Việc này nhằm khắc phục những tồn tại đã được các Bộ, ngành chỉ ra, đặc biệt là tình trạng chênh lệch giữa số lượng tàu cá xuất, nhập qua trạm biên phòng và số lượng tàu cá cập cảng. Khi hệ thống được vận hành thống nhất, số tàu qua cảng và qua trạm biên phòng sẽ được đối soát, bảo đảm trùng khớp.
Hệ thống truy xuất nguồn gốc hiện đã bao phủ toàn bộ quy trình từ xuất, nhập bến, giám sát sản lượng, nhật ký khai thác đến cấp giấy biên nhận, giấy xác nhận nguyên liệu thủy sản khai thác (SC) và giấy chứng nhận nguồn gốc thủy sản khai thác (CC). Toàn bộ dữ liệu được số hóa 100%, bảo đảm minh bạch, rõ ràng và không thể chỉnh sửa. Khi phát sinh sai phạm, tất cả cơ quan quản lý đều có thể kịp thời phát hiện và xử lý theo quy định.
Thứ tư là xử lý vi phạm, hoàn thiện thể chế. Mới đây, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Nghị định số 301/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 38/2024/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản nhằm tăng cường tính nghiêm minh, rõ ràng trong xác định đối tượng và hành vi vi phạm; đồng thời nâng mức xử phạt theo đúng khuyến nghị của EC để bảo đảm tính răn đe.
Từ khi Nghị định 301 có hiệu lực, các lực lượng chức năng được Chính phủ giao thẩm quyền xử phạt đã có cơ sở pháp lý rõ ràng, thuận lợi hơn trong tổ chức thực thi. Đáng chú ý, các lực lượng làm nhiệm vụ trên biển như: Cảnh sát biển, Bộ đội Biên phòng và Kiểm ngư có thẩm quyền xử phạt ngay khi phát hiện tàu cá vi phạm trên biển hoặc lập biên bản, chuyển hồ sơ về cơ quan nơi tàu cá đăng ký để xử lý theo quy định.
Bên cạnh đó, tàu cá vi phạm tại địa phương nào thì địa phương đó có thẩm quyền và trách nhiệm điều tra, xử phạt. Cách làm này đã tạo điều kiện thuận lợi cho công tác thực thi pháp luật tại cơ sở.
Ông Hải nhấn mạnh: “Có thể thấy, việc sửa đổi pháp luật cùng sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, đặc biệt là sự chỉ đạo quyết liệt của Thủ tướng Chính phủ, là minh chứng rõ nét cho quyết tâm cao của Việt Nam trong công tác chống khai thác IUU. Nhờ đó, thời gian qua, Việt Nam đã đạt nhiều tiến triển tích cực, phù hợp với các quy định quốc tế và đáp ứng các khuyến nghị liên quan đến cảnh báo 'thẻ vàng' của EC”.
Đích đến lâu dài là nghề cá bền vững, hiện đại và có trách nhiệm
Lãnh đạo Cục Thủy sản và Kiểm ngư cũng thẳng thắn nhìn nhận, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác chống khai thác IUU vẫn còn một số thách thức. Và chính việc “nhìn thẳng” vào tồn tại sẽ quyết định chất lượng của chặng nước rút trước mắt.
Một là, việc quản lý đội tàu không đủ điều kiện đã thực sự hiệu quả hay chưa. Dù đã lập danh sách, phân công cán bộ và áp dụng biện pháp kiểm soát, một số địa phương thực hiện chưa nghiêm, vẫn có trường hợp khó xác định vị trí neo đậu, nguy cơ tàu còn có thể hoạt động khi chưa được kiểm soát chặt.
Hai là, qua rà soát hồ sơ khép lại liên quan đến VMS, một số trường hợp chưa phù hợp quy định. Theo quy định, tàu mất kết nối VMS trên 6 giờ mà không xử phạt phải báo cáo vị trí định kỳ 6 giờ/lần và nộp lại khi cập cảng; tuy nhiên vẫn còn tình trạng chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ báo cáo vị trí, trong khi mất kết nối do lỗi khách quan và nghĩa vụ báo vị trí là hai nội dung khác nhau.
Gỡ “thẻ vàng” IUU là mục tiêu trước mắt, nhưng đích đến lâu dài là nghề cá bền vững, hiện đại và có trách nhiệm. Ảnh: Hồng Thắm.
Ba là xử lý tàu cá bị nước ngoài bắt giữ. Một số vụ việc còn chưa được xử lý dứt điểm, cần tiếp tục đôn đốc, làm rõ trách nhiệm và xử lý theo quy định.
Vấn đề thứ tư, liên quan đến lô hàng cá kiếm. Thực hiện chỉ đạo của Bộ Công an, các cơ quan chức năng tại địa phương đã vào cuộc quyết liệt và đến nay đã khởi tố, truy tố, xử lý hình sự đối với Công ty TNHH T&H Nha Trang và Công ty TNHH Thịnh Hưng (Khánh Hòa) liên quan đến sai phạm gian lận xuất xứ lô hàng cá kiếm xuất khẩu sang châu Âu theo kết luận của Đoàn thanh tra EC tháng 10/2022. Đến nay, vụ việc đã có kết quả truy tố; các cơ quan chức năng đang đề nghị sớm đưa ra xét xử và tiếp tục xem xét, mở rộng xử lý đối với các tổ chức, cá nhân có liên quan.
Ông Hải khẳng định: “Nhìn chung có vấn đề còn tồn tại nhưng đều đã có hướng giải quyết cụ thể. Tại Phiên họp lần thứ 26 của Ban Chỉ đạo quốc gia về chống khai thác IUU, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo theo nguyên tắc 6 rõ: Rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời gian, rõ kết quả, rõ thẩm quyền, yêu cầu báo cáo kết quả cụ thể để làm cơ sở trao đổi, cung cấp thông tin kịp thời, minh bạch cho EC, hướng tới sớm đón Đoàn thanh tra lần thứ 5 và tiến tới gỡ 'thẻ vàng' IUU cho nghề cá Việt Nam”.
Khi nguyên tắc "6 rõ" được thực thi xuyên suốt từ Trung ương đến địa phương, nghề cá Việt Nam không chỉ đáp ứng yêu cầu hội nhập, mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sinh kế ngư dân và phát triển kinh tế biển bền vững.
Ông Vũ Duyên Hải, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nhấn mạnh: “Chống khai thác IUU là biện pháp cơ bản phát triển nghề cá bền vững, có trách nhiệm và đảm bảo sinh kế lâu dài cho ngư dân và công bằng xã hội”.
