Nông nghiệp nên là dịch vụ công như y tế, giáo dục

PGS.TS Đào Thế Anh - nguyên Phó Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, Chủ tịch Hội Khoa học Phát triển nông thôn Việt Nam chia sẻ với Báo Nông nghiệp và Môi trường sau loạt bài "Nhìn thẳng vào 'sức khỏe' nhà khoa học".

Kinh nghiệm của Châu Âu và Trung Quốc

Bài liên quan

Nhìn thẳng vào 'sức khỏe' nhà khoa học: [Bài 9] Mạnh dạn nghĩ lớn, làm lớn

Tôi học thạc sĩ, tiến sĩ ở Pháp, thấy nhà nước họ đầu tư cho nghiên cứu cơ bản rất lớn. Nghiên cứu cơ bản nằm trong các viện do nhà nước đầu tư là chính và nằm trong các trường đại học phải tự chủ một phần thông qua việc thu học phí.

Sở dĩ nghiên cứu cơ bản nhà nước phải nuôi là bởi sản phẩm của nó chưa thể đưa vào sản xuất ngay mà phải thông qua những bước nghiên cứu ứng dụng, có sự hợp tác liên ngành để phổ biến. Những giáo sư, trưởng phòng thí nghiệm mỗi năm tự đề xuất với nhà nước sẽ nghiên cứu vấn đề gì, cần khoảng bao nhiêu tiền. Khi được cấp tiền, trưởng phòng thí nghiệm có quyền tuyển nghiên cứu sinh, sau nghiên cứu sinh, cán bộ kỹ thuật và cuối năm sẽ trả kết quả. Họ không phải lo nghĩ nhiều về thủ tục tài chính.

Bài liên quan

Nhìn thẳng vào 'sức khỏe' nhà khoa học: [Bài 8] Cần sự công bằng và động lực sáng tạo

Những nghiên cứu phục vụ cho cộng đồng hay nông hộ nhỏ hầu hết nhà nước phải đầu tư vì coi đây là một dịch vụ công. Còn về phía doanh nghiệp, họ cũng đầu tư cho nghiên cứu khoa học nhưng chỉ ở những thứ có thể kiếm tiền như giống, thuốc bảo vệ thực vật… chứ không phải phục vụ cho tất cả nhu cầu của người sản xuất được.

Việt Nam đang cố gắng sáp nhập các đơn vị khoa học nhằm tạo ra sự thay đổi, việc đó có thể đạt yêu cầu hôm nay, tuy nhiên mấy năm sau, khi yêu cầu nội dung nghiên cứu thay đổi thì tổ chức đó lại trở thành lạc hậu.

Pháp họ không sáp nhập các đơn vị nghiên cứu mà ưu tiên những nghiên cứu liên cơ quan theo từng nhóm chủ đề ưu tiên và nhà nước cấp tiền nghiên cứu theo các liên ngành nhóm và các nhà nghiên cứu phải tham gia.

Bài liên quan

Nhìn thẳng vào ‘sức khỏe’ nhà khoa học: [Bài 7] Chờ cơ chế đủ rộng

Nông nghiệp trước đây của Trung Quốc khi nông trường, hợp tác xã kiểu cũ tan rã cũng quay trở lại với sản xuất kiểu nông hộ nhỏ. Có giai đoạn sau thập niên 80, khi cải cách kinh tế, họ cũng bị thiếu nguồn lực đầu tư vào nông nghiệp nên có chính sách tự chủ thực hiện được khoảng 10 năm.

Cụ thể, mỗi nhà khoa học hay đơn vị khoa học được phép thành lập một doanh nghiệp để thương mại sản phẩm nghiên cứu, lấy tiền tái đầu tư vào khoa học. Bản quyền của việc bán sản phẩm đó nhà khoa học được hưởng, nhà nước không thu về. Nhưng khách hàng của khoa học nông nghiệp Trung Quốc là những nông hộ nhỏ nên rất khó bán được sản phẩm khoa học công nghệ. Trong khi nhà nước lại cần thúc đẩy sản xuất ở các nông hộ để không chỉ đảm bảo đủ ăn cho gia đình họ mà còn đảm bảo an ninh lương thực, thực phẩm cho quốc gia nên vẫn phải đầu tư cho khoa học nông nghiệp.

Giống như Việt Nam có chính sách chia đất cho nông hộ qua khoán 10, nhờ đó kích thích được sản xuất, đảm bảo an ninh lương thực và xuất khẩu nông sản. Tuy nhiên, nhà nước phải đầu tư cho nghiên cứu khoa học nông nghiệp cũng như cung cấp các dịch vụ như giống, khuyến nông, thủy lợi… thì nông hộ mới phát triển được.

Sau một số năm tiến hành tự chủ khoa học kiểu như vậy, Trung Quốc nhận thấy phần thu lại từ bán sản phẩm khoa học nông nghiệp rất ít, không thể tái đầu tư theo xu hướng khoa học của thế giới được nên trở thành tụt hậu về khoa học công nghệ. Nếu cứ để như thế sẽ ảnh hưởng đến toàn ngành nông nghiệp, ảnh hưởng đến an ninh lương thực nên nhà nước lại phải đầu tư cho khoa học nông nghiệp. Họ lấy tiền từ đâu? Từ trích một phần thuế thu được của công nghiệp và dịch vụ. Nhà nước trả lương đủ cho nhà khoa học ở các viện nghiên cứu, đảm bảo đủ điều kiện sống cho họ.

Lo đầy đủ đời sống và điều kiện nghiên cứu cho nhà khoa học

Tôi đã đi thăm nhiều viện nghiên cứu nông nghiệp của Trung Quốc thấy nhà công vụ rất đầy đủ để cán bộ trẻ ở, điều kiện nghiên cứu cũng được cải thiện rất nhiều, đặc biệt là những phòng thí nghiệm rất hiện đại. Nhà nước còn có chính sách phong giáo sư nghiên cứu cho cán bộ của các viện nếu tham gia hướng dẫn nghiên cứu sinh và xuất bản khoa học.

Lúc đầu, trong nghiên cứu Trung Quốc phải hợp tác với Pháp, Mỹ nhưng giờ đã tự nghiên cứu những công nghệ của riêng mình. Trước Trung Quốc thiếu những nhà nghiên cứu đầu tàu, mang tính dẫn dắt nên họ ra chính sách thu hút 1.000 giáo sư tài năng của thế giới, trả lương thậm chí còn cao hơn cả Mỹ, Pháp.

Đội ngũ giáo sư này đã đào tạo cho các nhà khoa học trẻ của Trung Quốc, giúp rút ngắn khoảng cách về công nghệ với các nước phát triển. Họ còn mời các nhà khoa học quốc tế vào chủ trì các chương trình khoa học của mình nhưng không chỉ phục vụ cho nội địa mà còn cả các nước khác.

Trước, vì chính sách tự chủ nên nhiều nhà khoa học của Trung Quốc khi đi học nước ngoài xong đã tìm cách ở lại. Nhà nước đã thu hút họ quay về bằng cách đảm bảo điều kiện sống, điều kiện nghiên cứu. Tiêu chuẩn tuyển viên chức nghiên cứu của Trung Quốc hiện nay khá cao. Ngoài ra họ còn cải tổ hệ thống xuất bản các tạp chí khoa học.

Có một giai đoạn Trung Quốc khuyến khích các nhà khoa học của mình viết bài trên các tạp chí quốc tế. Nhưng gần đây, khi đội ngũ nhà khoa học đã mạnh lên, họ không nhất thiết phải viết bài trên các tạp chí quốc tế mà tập trung vào xuất bản trên các tạp chí của Trung Quốc, có cả phiên bản tiếng Anh. Nhờ đó một số tạp chí khoa học của Trung Quốc đã được nâng tầm trên thế giới.      

Tôi đi một số nước Châu Phi, họ rất muốn học tập Việt Nam từ một nước sau chiến tranh đã không chỉ đảm bảo được an ninh lương thực mà còn xuất khẩu nông sản cỡ tốp đầu thế giới. Họ cũng cải cách ruộng đất bằng cách giao nó cho nông dân. Tuy nhiên những thứ mà nông dân Việt Nam có như dịch vụ nghiên cứu về giống mới, về kỹ thuật canh tác, về khuyến nông, thủy lợi, phân bón… thì họ đều không có nên vẫn không tự đảm bảo được an ninh lương thực.

Nhiều quốc gia ước mơ có được bộ giống lúa như của Việt Nam, phù hợp với tất cả các vùng miền, phù hợp với tất cả các điều kiện khó khăn. Như Philippines dù có Viện Nghiên cứu lúa Quốc tế nằm trên đất của mình nhưng nhà nước cũng không đầu tư đủ được cho khoa học nông nghiệp nên vẫn phải nhập khẩu lương thực…

Viện đầu tiên trong nông nghiệp của nước ta là Viện Trồng trọt, tiền thân của Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam được thành lập năm 1952 bởi Nhà nước nhận thấy sau cuộc chiến, điều quan trọng nhất là phải đủ ăn.

Giai đoạn đó toàn những người giỏi được ưu tiên vào học nông nghiệp, ta lại được Trung Quốc và Liên Xô hỗ trợ đào tạo nên góp phần tạo nên cuộc cách mạng xanh sau này. Tuy nhiên đến nay, dưới sức ép của việc tự chủ tài chính, khoa học nông nghiệp đang bị suy giảm, nhất là điều kiện sống quá thấp khiến nhiều người phải bán hàng online hay làm thêm, trí óc không thể tập trung cho nghiên cứu được.

Với số cán bộ khoa học nông nghiệp đông như hiện nay, tôi nghĩ phải giảm nhưng vấn đề là khá nhiều người giỏi ra đi, khó khăn cho việc đào tạo cán bộ nghiên cứu đầu ngành. Các trường nông nghiệp, những ngành truyền thống như trồng trọt, lâm nghiệp, nông hóa thổ nhưỡng rất khó tuyển sinh, điều đó sẽ ảnh hưởng lâu dài đến ngành khoa học nông nghiệp bởi không có sự tiếp nối thế hệ.

Một số nước coi nông nghiệp là một dịch vụ công, phục vụ cho cộng đồng tương tự như y tế, giáo dục nên nhà nước phải đầu tư. Tôi nghĩ Việt Nam chúng ta cũng nên coi nông nghiệp là một dịch vụ công như thế và cần hỗ trợ cho các sinh viên học nông nghiệp như một số ngành khác.