Nhìn thẳng vào ‘sức khỏe’ nhà khoa học: [Bài 1] Tâm tư ông cựu Viện trưởng

Hệ thống nghiên cứu khoa học dần bị phá vỡ

GS.TS Phạm Xuân Hội, người mới rời ghế Viện trưởng Viện Di truyền Nông nghiệp chưa đầy 1 năm tâm sự như rút gan rút ruột với tôi như thế. Ông nói tiếp: Ra nước ngoài, đặc biệt là những nước Châu Phi hay Mỹ La Tinh họ luôn coi những nhà khoa học nông nghiệp Việt Nam như những anh hùng bởi góp một phần công sức đưa một nước từ thiếu ăn trở thành tự chủ lương thực và xuất khẩu với số lượng, giá trị ngày càng lớn. Tuy nhiên, đáng buồn là thực trạng đời sống của nhiều nhà khoa học nông nghiệp ở ta hiện lại đang rất khó khăn, môi trường làm việc không phát huy được chất xám và tâm huyết, tương lai không mấy sáng sủa.  

Trong hệ thống Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam thì Viện Di truyền Nông nghiệp đứng hàng đầu bởi có nhiều giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, thạc sĩ. Nếu nói về công nghệ chỉnh sửa gen thì đây là nơi có nhiều thành tựu nhất với các giống lúa được chỉnh sửa gen có khả năng kháng bạc lá, tuy nhiên cơ chế, chính sách khiến những giống này hiện vẫn chỉ ở trong phòng thí nghiệm chứ chưa được đưa ra ngoài sản xuất.

Các nhà khoa học của Viện giờ không có động lực làm việc nữa bởi lương không đủ, đề tài nghiên cứu cũng chẳng có mấy. Ngoài 6 tháng lương của Nhà nước, các bộ môn phải lo 6 tháng còn lại. Bộ môn nào có đề tài, dự án hay trưởng bộ môn quan hệ rộng, kiếm được việc thì anh em còn đủ lương, nếu không chỉ có 6 tháng Nhà nước cấp, chia đều cho cả năm chỉ trung bình vài ba triệu đồng/tháng.

Hồi tôi còn làm lãnh đạo Viện cũng cố gắng chia sẻ kiểu “lá lành đùm lá rách”, bộ môn nào nguồn thu nhiều thì trích một ít cho bộ môn nguồn thu còn thiếu nhưng nay chuyện đó đã không còn. Nếu đùm bọc nhau mà cố gắng 1 - 2 năm rồi khó khăn sẽ qua đi thì không sao, nhưng giờ người ta cũng xác định là sắp tới còn khó khăn hơn nữa nên anh nào lo thân anh đấy.

Những bộ môn gần với sản xuất như đột biến và ưu thế lai có những giống đưa ra đồng ruộng hay như Trung tâm Nông nghiệp công nghệ cao còn kiếm được kinh phí, còn đủ lương. Những bộ môn chỉ nghiên cứu cơ bản như bệnh học phân tử, sinh học phân tử, kỹ thuật di truyền thì tình hình ngày càng kém.

Xưa làm khoa học mọi người đều say mê bởi thời điểm đó ai cũng khó khăn giống nhau. Nhưng giờ xã hội phân hóa, người thu nhập cả trăm triệu đồng/tháng, người thì thu nhập chỉ dăm ba triệu đồng/tháng. Thu nhập không đủ thì nhà khoa học không thể yên tâm nghiên cứu được bởi ai cũng phải chi tiêu cá nhân, ai cũng phải nuôi gia đình.

Giống như người bị ngấm lạnh ấy. Mới đầu họ còn cố gắng chịu đựng nhưng nhiệt độ cứ xuống dần, đến khi không thể chịu được nữa. Bởi vậy mà nhiều người giỏi đã xin đi. Tất nhiên, nói như thế không có nghĩa là không còn ai giỏi ở lại nhưng tâm huyết thì đang bị cạn dần...

Tôi làm Viện trưởng 8 năm, theo chính sách mỗi năm phải giảm cỡ 10% nhân sự nên không được tuyển biên chế để sao cho số lượng người nghỉ hưu bằng với chỉ tiêu giảm. Vừa rồi đơn vị đã đăng tuyển trên báo rồi phải dừng lại bởi việc sáp nhập. Tuy nhiên kể cả được tuyển đi chăng nữa cũng không được ai ra tấm ra món bởi chính sách đãi ngộ như thế này rất khó.

Tôi nhớ cách đây 15 - 20 năm ngành sư phạm từng rất khó khăn. Sau khi Nhà nước thay đổi chính sách, bây giờ thi vào ngành sư phạm phải có điểm rất cao nên đã thu hút được nhiều người giỏi. Như tôi là giáo sư, tiến sĩ, lại làm Viện trưởng nhưng hết bậc lương chỉ 18 triệu đồng, trong khi mấy cô giáo trường làng lương đã cao hơn nhiều, chưa kể đến dạy thêm.

Bài học từ Trung Quốc

Lúc tôi nhận chức Viện trưởng đơn vị có 124 biên chế, khoảng 80 lao động hợp đồng, giờ chỉ còn khoảng 90 biên chế, khoảng hơn 20 lao động hợp đồng. Trước đây đề tài, dự án nhiều thì còn lấy tiền từ đó ra trả cho lao động hợp đồng, giờ nguồn đó không có mấy nên lao động hợp đồng càng lúc càng giảm. Kiểu tự chủ này đã phá vỡ hết hệ thống nghiên cứu khoa học, muốn khôi phục lại chắc phải mất hàng chục năm.

Cần phải thay đổi sự nhìn nhận của cả xã hội về vai trò của khoa học và thay đổi kiểu tự chủ tài chính sai lầm kia. Chỉ khi đó mới tuyển được những người trẻ, có năng lực, say mê nghiên cứu khoa học. Chứ với những người đang còn lại hiện nay ở các viện nghiên cứu tôi thấy rất khó có thể làm nên được điều gì.

Bây giờ nền khoa học của Trung Quốc phát triển rất mạnh, một số lĩnh vực sánh ngang với Mỹ bởi cách đây 20 năm họ đã có những chính sách đúng. Hồi tôi làm sau tiến sĩ ở Nhật Bản năm 2004 - 2006 có 2 người bạn Trung Quốc. Họ kể, nước mình có chính sách nếu ai học sau tiến sĩ ở nước ngoài về sẽ được phong luôn là giáo sư, trả lương hơn 1.000 USD/tháng và cho các đề tài, dự án để nghiên cứu. Nói chung họ phân biệt chế độ đãi ngộ của người có năng lực khác hẳn với người bình thường.

Trước đó, các nhà khoa học của Trung Quốc cũng gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống, phải tản mát đi khắp các nước nhưng sau đó chính phủ nhận thấy vai trò của họ mới lôi kéo họ trở về. Sau đấy 5 - 15 năm, nền khoa học của Trung Quốc mới mạnh được, chứ không thể một chốc một lát.

Chúng ta vừa rồi đã có Nghị quyết 57 về đột phá trong khoa học công nghệ là rất tốt nhưng cũng phải một thời gian nữa, cỡ 5 - 10 năm sau mới có thành tựu được. Muốn thế thì một mặt phải có chính sách lôi kéo được những nhà khoa học Việt Nam đang ở nước ngoài về, một mặt phải thu hút các nhà khoa học trẻ trong nước, trả lương đầy đủ, tạo môi trường làm việc tốt để họ yên tâm nghiên cứu.

Trước đây hoạt động hợp tác quốc tế từng là mảng rất mạnh của Viện Di truyền Nông nghiệp, đem lại nguồn tài chính lớn cho các nhà khoa học. Nhưng sau khi Việt Nam trở thành nước có thu nhập trung bình thì chuyện “lôi kéo” những dự án nước ngoài về là điều rất khó.

Viện Di truyền Nông nghiệp đang có một dự án quốc tế chung với Viện Nông hóa Thổ nhưỡng về chọn tạo giống sắn đột biến, giảm phát thải carbon. Ngoài ra Viện cũng có vài ba hợp tác quốc tế khác nữa, tuy nhiên giờ họ chỉ giúp cho đào tạo, hỗ trợ một số máy móc, còn kinh phí rất hạn chế.