Nhìn thẳng vào ‘sức khỏe’ nhà khoa học: [Bài 6] Cần một 'liều thuốc' đủ mạnh

Đi ngược dòng chảy

Bài liên quan

Nhìn thẳng vào ‘sức khỏe’ nhà khoa học: [Bài 5] Nặng gánh mưu sinh

Buổi sáng trên cao nguyên, khi những vườn cà phê còn đẫm hơi sương, trong phòng thí nghiệm của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI), những ống nghiệm, hộp nuôi cấy và máy phân tích đã sáng đèn.

Phía sau mỗi giống cây mới, mỗi quy trình kỹ thuật được chuyển giao đến nông dân là hành trình bền bỉ của những nhà khoa học. Có người chưa từng rời Tây Nguyên. Cũng có người mang theo tri thức từ những giảng đường danh tiếng ở nước ngoài trở về, tiếp tục gắn bó với mảnh đất bazan. TS Nguyễn Viết Trụ là một trong những người như thế.

Trước khi trở thành tiến sĩ công nghệ sinh học, phụ trách các dự án và hợp tác quốc tế của WASI, anh từng có một năm lặng lẽ học việc không lương chỉ để được đứng trong phòng thí nghiệm. Với chàng trai sinh ra ở Buôn Liêng Ông, xã Đắk Phơi - một vùng đồng bào M'nông còn nhiều khó khăn của tỉnh Đắk Lắk, đó là sự lựa chọn không hề dễ dàng, nhưng cũng là cách duy nhất để giữ lấy giấc mơ trở thành nhà khoa học.

Tốt nghiệp đại học, thay vì lựa chọn một công việc có thu nhập ổn định, anh quyết định tìm đến WASI với mong muốn được làm khoa học, chấp nhận bắt đầu từ con số không.

Sự kiên trì ấy đã mở ra một hành trình dài. Từ một người gần như không biết tiếng Anh, anh miệt mài học tập để giành học bổng của Bộ NN-PTNT sang Nhật Bản học thạc sĩ, rồi tiếp tục được các giáo sư của Đại học Tsukuba hỗ trợ nghiên cứu và đào tạo lên tiến sĩ.

Trong gần 7 năm học tập và nghiên cứu tại Nhật Bản, anh tham gia nhiều công trình khoa học, được mời tiếp tục làm nghiên cứu sau tiến sĩ tại Đại học Osaka, đồng thời có nhiều lời mời làm việc từ các tổ chức quốc tế với điều kiện nghiên cứu và đãi ngộ hấp dẫn. Thế nhưng cuối năm 2023, anh quyết định trở về.

"Tôi luôn nghĩ nếu những người được đào tạo bằng nguồn lực của Nhà nước đều chọn ở lại hoặc chuyển sang nơi khác thì giá trị của việc đào tạo sẽ không còn trọn vẹn. Tôi muốn trở về để những kiến thức mình học được có thể đóng góp cho nền nông nghiệp nước nhà, cho chính nơi đã tạo điều kiện để mình trưởng thành", TS Trụ chia sẻ.

Nhưng trở về không đồng nghĩa với những thuận lợi chào đón. Dù mang trong mình tấm bằng tiến sĩ cùng nhiều năm nghiên cứu ở nước ngoài, cuộc sống của anh vẫn còn nhiều áp lực với đồng lương của một nghiên cứu viên, trong khi phía sau là gia đình với hai con nhỏ. Ngay tại nơi anh lựa chọn gắn bó, nhiều thiết bị phục vụ nghiên cứu về công nghệ sinh học, sinh học phân tử và vi sinh vật đã cũ, chưa đáp ứng yêu cầu của các hướng nghiên cứu hiện đại. Các đề tài chủ yếu vẫn hướng đến ứng dụng trước mắt, trong khi những nghiên cứu nền tảng và chuyên sâu là yếu tố tạo nên các đột phá khoa học vẫn còn thiếu nguồn lực đầu tư.

Theo TS Nguyễn Viết Trụ, điều những nhà khoa học trẻ mong muốn không đơn thuần là thu nhập cao hơn, mà là một môi trường nghiên cứu đủ mạnh để phát huy những kiến thức đã được đào tạo. "Chúng tôi cần một cơ chế đủ mở để mạnh dạn theo đuổi các ý tưởng mới, được đầu tư đồng bộ về phòng thí nghiệm, trang thiết bị và các chương trình nghiên cứu dài hạn. Khi người làm khoa học có thể yên tâm sống bằng nghề và được tạo điều kiện phát huy năng lực, sẽ có thêm nhiều người trẻ được đào tạo ở nước ngoài lựa chọn trở về, gắn bó lâu dài với các viện nghiên cứu trong nước", anh bày tỏ.

Về vấn đề này, TS Trụ cho rằng việc triển khai các chủ trương lớn về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đặc biệt là Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị sẽ mở ra cơ hội để đội ngũ trí thức trẻ cống hiến nhiều hơn. "Giá trị của một tấm bằng tiến sĩ không nằm ở việc mở ra bao nhiêu cơ hội cho bản thân mà ở chỗ những tri thức tích lũy được có thể quay trở lại phục vụ nông dân, góp phần tạo ra những giống cây tốt hơn, quy trình sản xuất hiệu quả hơn và một nền nông nghiệp phát triển bền vững", anh khẳng định.

Đam mê thôi là chưa đủ

Câu chuyện của TS Nguyễn Viết Trụ cũng là điều mà TS Phan Việt Hà, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên luôn trăn trở.

Nhiều năm gắn bó với công tác nghiên cứu và quản lý, ông Hà hiểu hơn ai hết giá trị của một nhà khoa học. Để đào tạo được một tiến sĩ, Nhà nước phải đầu tư hàng chục năm, từ giảng đường đại học, chương trình sau đại học đến quá trình nghiên cứu trong và ngoài nước. Thế nhưng để giữ họ ở lại với những phòng thí nghiệm lại là bài toán không hề đơn giản.

Theo TS Hà, trong bối cảnh nguồn kinh phí hoạt động còn nhiều khó khăn, đơn vị không thể ngồi chờ những thay đổi về cơ chế, chính sách mà phải chủ động tìm giải pháp từ chính nội lực của mình.

"Chúng tôi xác định phải cân đối thu chi một cách hợp lý, tiết kiệm tối đa những khoản chi để dành nguồn lực chăm lo cho đội ngũ cán bộ nghiên cứu. Song song đó, Viện đẩy mạnh hợp tác khoa học, chuyển giao tiến bộ kỹ thuật, mở rộng các hoạt động dịch vụ phù hợp với chức năng, nhiệm vụ để tăng nguồn thu hợp pháp. Có thêm nguồn lực thì mới có điều kiện hỗ trợ tốt hơn cho những cán bộ thực sự có năng lực và tâm huyết", TS Hà chia sẻ.

Theo ông, những giải pháp ấy chưa thể tạo ra sự thay đổi lớn về thu nhập nhưng thể hiện quyết tâm của đơn vị trong việc đồng hành với cán bộ, nhất là lực lượng nghiên cứu trẻ. Điều quan trọng hơn là tạo dựng một môi trường làm việc công bằng, khuyến khích sáng tạo và ghi nhận đúng giá trị của từng cá nhân.

Tuy nhiên, nỗ lực của mỗi đơn vị chỉ có thể giải quyết một phần bài toán. Để nhà khoa học thực sự yên tâm cống hiến, cần có những chính sách mang tính đột phá hơn về tiền lương, cơ chế tự chủ tài chính, sử dụng nguồn thu hợp pháp và chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài. Khi người làm khoa học có thể sống được bằng nghề và nhìn thấy cơ hội phát triển lâu dài, họ sẽ toàn tâm theo đuổi những công trình nghiên cứu có giá trị cho đất nước.

Câu chuyện của những nhà khoa học ở WASI cho thấy lòng yêu nghề và tinh thần cống hiến vẫn đang giữ họ ở lại với khoa học. Nhưng để giữ được đội ngũ trí thức trong dài hạn, đam mê thôi là chưa đủ.

Điều các nhà khoa học kỳ vọng là một "liều thuốc" đủ mạnh từ cơ chế, chính sách đến chế độ đãi ngộ cũng như đầu tư hạ tầng nghiên cứu đến môi trường làm việc và cơ chế trọng dụng nhân tài. 

Trải qua hơn 40 năm nghiên cứu cây cà phê, từ giống đến quy trình canh tác, chế biến, bảo quản, quản trị hệ thống canh tác, WASI đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Một trong những thành công nhất của Viện là nghiên cứu và chuyển giao giống, quy trình trồng, chăm sóc cà phê. Hiện WASI đã có 14 giống cà phê vối (Robusta) và 6 giống cà phê chè (Arabica) được giới thiệu và đưa vào sản xuất.

Những giống cà phê này có đặc tính tiêu biểu là năng suất cao, chất lượng hạt tốt và đều, khả năng chống chịu tốt với điều kiện khí hậu khắc nghiệt và sâu bệnh hại…, góp phần đưa năng suất cà phê của Việt Nam lên cao nhất thế giới (gấp 3 năng suất bình quân của thế giới), nhiều vườn cà phê năng suất đã đạt từ 4 - 4,5 tấn/ha, những diện tích thâm canh tốt đạt trên 6 tấn/ha.