Nhìn thẳng vào ‘sức khỏe’ nhà khoa học: [Bài 5] Nặng gánh mưu sinh

Gian nan giữ nghề

"Có thời điểm tôi phải xin nghỉ không lương 6 tháng để đi kinh doanh. Đó là lần đầu sau nhiều năm gắn bó với phòng thí nghiệm, tôi phải đưa ra một quyết định khó khăn đến vậy", Thạc sĩ Trần Thị Thắm Hà, nghiên cứu viên Phòng Công nghệ sinh học, Sinh lý, Sinh hóa và Công nghệ sau thu hoạch - Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) tâm sự.

Người phụ nữ nhỏ nhắn ấy đã có hành trình gần 20 miệt mài với khoa học, từng được Nhà nước tạo điều kiện học tập ở nước ngoài để trở về phục vụ ngành nông nghiệp Việt Nam. 

Bài liên quan

Nhìn thẳng vào ‘sức khỏe’ nhà khoa học: [Bài 4] Bươn chải ‘chân trong chân ngoài’

Năm 2015, chị nhận học bổng sang Australia học tập. Hai năm học trong môi trường nghiên cứu hiện đại đã mở ra cho chị nhiều góc nhìn mới về khoa học. Từ hệ thống phòng thí nghiệm được đầu tư đồng bộ, cơ sở dữ liệu được kết nối đến cơ chế khuyến khích sáng tạo, tất cả đều giúp các nhà khoa học tập trung gần như toàn bộ thời gian cho nghiên cứu.

Mang theo những kiến thức tích lũy được trở về nước, chị kỳ vọng sẽ góp phần tạo ra nhiều tiến bộ kỹ thuật phục vụ sản xuất nông nghiệp. Nhưng thực tế lại có không ít khoảng cách. Không phải đề tài nào cũng có đủ thiết bị để triển khai ngay. Có những máy móc phục vụ nghiên cứu phải chờ nhiều năm mới được đầu tư. Nhiều hóa chất, vật tư chuyên dụng mất nhiều thời gian mua sắm, trong khi các thủ tục hành chính vẫn chiếm không ít quỹ thời gian của cán bộ nghiên cứu.

"Khó khăn về điều kiện nghiên cứu rồi sẽ từng bước được tháo gỡ nếu có sự đầu tư. Điều khiến nhiều người làm khoa học trăn trở hơn lại là cuộc sống của chính mình", chị Hà chậm rãi nói.

Sau đại dịch Covid-19, mọi khoản chi tiêu trong gia đình đều tăng lên. Đồng lương của hai vợ chồng không còn đủ để trang trải cuộc sống. Sau nhiều đêm suy nghĩ, chị quyết định xin nghỉ không lương 6 tháng để thử sức với công việc kinh doanh. "Thời điểm đó tôi chỉ nghĩ đơn giản là phải tìm thêm nguồn thu để gia đình ổn định hơn. Bởi nếu cứ bám vào đồng lương thì rất khó cân đối cuộc sống", chị Hà nhớ lại.

Bài liên quan

Nhìn thẳng vào ‘sức khỏe’ nhà khoa học: [Bài 3] Rét run trong ngân hàng gen

6 tháng rời phòng thí nghiệm giúp chị giải quyết được phần nào gánh nặng cơm áo. Thế nhưng, càng xa công việc, chị càng thấy nhớ những mẫu thí nghiệm còn dang dở, nhớ cảm giác hồi hộp mỗi khi theo dõi kết quả của một quy trình nghiên cứu kéo dài nhiều tháng.

Đến khi quay lại Viện, chị hiểu rằng nghiên cứu khoa học không chỉ là nghề nghiệp mà đã trở thành một phần cuộc sống. Từ đó đến nay, ngoài giờ làm việc, chị vẫn duy trì công việc kinh doanh để có thêm thu nhập, yên tâm gắn bó với nghề.

"Tôi không kinh doanh để làm giàu. Tôi chỉ muốn có thêm nguồn thu để tiếp tục làm khoa học mà không quá áp lực về cuộc sống. Điều chúng tôi mong mỏi không phải là sự ưu ái, mà là những chính sách đủ mạnh để người làm nghiên cứu có thể sống được bằng nghề, yên tâm cống hiến và không phải phân tâm bởi chuyện cơm áo", chị Hà chia sẻ.

Theo chị, để đào tạo một nhà khoa học phải mất nhiều năm, từ giảng đường đại học, những năm tháng học cao học, nghiên cứu sinh đến quá trình tích lũy kinh nghiệm trong phòng thí nghiệm. Nếu sau từng ấy thời gian, người làm khoa học vẫn phải loay hoay với bài toán mưu sinh thì không chỉ là thiệt thòi của cá nhân họ mà còn là sự lãng phí nguồn nhân lực chất lượng cao mà Nhà nước đã dày công đào tạo.

Nối nghiệp giữa gian khó

Nếu câu chuyện của Thạc sĩ Trần Thị Thắm Hà là hành trình tìm cách cân bằng giữa đam mê và cuộc sống thì Thạc sĩ Trương Minh Hằng (hiện đang công tác ở Bộ môn Công nghệ sinh học, Sinh lý - Sinh hoá và Công nghệ sau thu hoạch thuộc WASI) chọn ở lại với nghề bắt đầu từ những ký ức rất đỗi bình dị.

Bài liên quan

Nhìn thẳng vào ‘sức khỏe’ nhà khoa học: [Bài 2] Chuyện Phòng thí nghiệm trọng điểm

Tuổi thơ của chị gắn với khuôn viên Viện, nơi cha chị nhiều năm làm công tác nghiên cứu. Những lần theo cha vào vườn thực nghiệm, nghe câu chuyện về lai tạo giống cây hay lặng lẽ quan sát các nhà khoa học miệt mài với những thí nghiệm kéo dài qua nhiều mùa vụ đã nuôi dưỡng trong chị tình yêu đặc biệt với nghề nghiên cứu.

Sau khi tốt nghiệp đại học, chị tiếp tục theo đuổi con đường khoa học rồi nhận học bổng sang Nhật Bản học tập. Môi trường nghiên cứu hiện đại cùng hệ thống phòng thí nghiệm tiên tiến giúp chị tiếp cận nhiều phương pháp mới, đồng thời mở ra không ít cơ hội nghề nghiệp sau khi tốt nghiệp.

"Tôi cũng từng nghĩ đến nhiều lựa chọn khác, nhưng cuối cùng vẫn quyết định trở về. Mình được đào tạo từ nguồn kinh phí của Nhà nước thì cũng mong muốn mang những kiến thức đã học để phục vụ nông nghiệp Việt Nam", chị Hằng chia sẻ.

Bài liên quan

Nhìn thẳng vào ‘sức khỏe’ nhà khoa học: [Bài 1] Tâm tư ông cựu Viện trưởng

Ngày trở lại Viện, chị mới hiểu làm khoa học ở Việt Nam gặp nhiều khó khăn hơn những gì mình từng hình dung. Thiết bị nghiên cứu chưa thật đồng bộ, nguồn kinh phí cho nhiều đề tài còn hạn chế, trong khi kết quả của một nghiên cứu đôi khi phải mất nhiều năm mới được ghi nhận.

Thế nhưng, điều chị trăn trở nhiều hơn là chuyện phía sau phòng thí nghiệm. Chồng chị cũng là một nghiên cứu viên. Hai vợ chồng đều chọn con đường khoa học nên thu nhập chủ yếu dựa vào đồng lương.

"Nếu chỉ trông vào tiền lương thì rất khó ổn định cuộc sống. Gia đình hai bên đã hỗ trợ rất nhiều để vợ chồng tôi yên tâm theo đuổi nghề. Không phải ai cũng có được may mắn đó. Người trẻ không ngại bắt đầu bằng mức lương thấp hay dành nhiều năm cho một đề tài nghiên cứu. Điều khiến nhiều người đắn đo là sau nhiều năm học tập, kể cả được đào tạo ở nước ngoài, thu nhập và điều kiện làm việc vẫn chưa tương xứng với những gì họ đã đầu tư cho nghề.

Điều chúng tôi mong không phải là ưu tiên đặc biệt mà là một cơ chế đủ để người làm khoa học có thể yên tâm sống bằng nghề, toàn tâm cho nghiên cứu và không phải đứng trước lựa chọn giữa đam mê với mưu sinh", chị Hằng tâm sự.

Nỗi trăn trở giữ người

Theo TS Phan Việt Hà, Quyền Viện trưởng Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên, Viện hiện có 235 cán bộ, viên chức và người lao động, trong đó 123 viên chức trực tiếp làm công tác nghiên cứu. Tuy nhiên, nguồn kinh phí hoạt động năm 2026 giảm khoảng 22%, trong khi phần lớn ngân sách phải dành cho chi thường xuyên và tiền lương, khiến việc đầu tư cho nghiên cứu cũng như chăm lo đời sống cán bộ gặp nhiều khó khăn.

"Đào tạo một nhà khoa học mất rất nhiều năm, nhưng để giữ họ ở lại còn khó hơn. Nếu không có chính sách đủ mạnh về thu nhập, môi trường nghiên cứu và cơ chế đãi ngộ, việc giữ chân đội ngũ nghiên cứu chất lượng cao sẽ ngày càng khó khăn", TS Hà trải lòng.

Áp lực mưu sinh vẫn hiện hữu sau cánh cửa những phòng thí nghiệm. Thế nhưng, mỗi ngày, những nhà khoa học ấy vẫn lặng lẽ bắt đầu công việc với niềm tin phía sau từng mẫu thí nghiệm, từng công trình nghiên cứu là giá trị thiết thực dành cho nông dân và sự phát triển bền vững của nền nông nghiệp. Nhưng để ngọn lửa đam mê ấy tiếp tục được giữ vững, rất cần những cơ chế đủ mạnh để người làm khoa học có thể yên tâm cống hiến.