Nhìn thẳng vào ‘sức khỏe’ nhà khoa học: [Bài 7] Chờ cơ chế đủ rộng

Lửa đam mê giữa những lo toan

Viện Lúa ĐBSCL là một trong những viện nghiên cứu chuyên ngành trực thuộc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam.

Trải qua gần nửa thế kỷ hình thành và phát triển, nơi đây đã chọn tạo ra hàng trăm giống lúa, chuyển giao nhiều tiến bộ kỹ thuật phục vụ sản xuất, đóng góp quan trọng cho sự phát triển của ngành lúa gạo vùng ĐBSCL và cả nước.

Đằng sau những thành tựu đó là sự cống hiến thầm lặng của nhiều thế hệ cán bộ khoa học. Những năm gần đây, cũng như nhiều đơn vị nghiên cứu khoa học khác, Viện Lúa ĐBSCL đang trên con đường tự chủ tài chính.

Bài liên quan

Nhìn thẳng vào ‘sức khoẻ’ nhà khoa học: [Bài 6] Cần một 'liều thuốc' đủ mạnh

TS Nguyễn Thúy Kiều Tiên, Phó Viện trưởng Viện Lúa ĐBSCL bộc bạch, tự chủ tài chính vừa là động lực, vừa là áp lực đối với Viện. Để tạo nguồn lực duy trì hoạt động, ngoài nhiệm vụ nghiên cứu khoa học, Viện phải đẩy mạnh các hoạt động dịch vụ, sản xuất kinh doanh và khai thác nguồn thu từ tác quyền giống. Tuy nhiên, các nguồn thu này không ổn định.

Riêng năm 2026, hoạt động sản xuất kinh doanh gặp không ít khó khăn khi giá lúa giảm, nông dân hạn chế đầu tư giống, kéo theo doanh thu của Viện sụt giảm đáng kể. Trong khi đó, nguồn thu từ tác quyền giống cũng chịu áp lực cạnh tranh từ nhiều đơn vị nghiên cứu và doanh nghiệp trong lĩnh vực giống lúa.

Không chỉ vậy, sự gia tăng của giá vật tư, nhân công cũng làm chi phí thực hiện các đề tài nghiên cứu tăng lên đáng kể. Dự toán đề tài nghiên cứu thường khoảng 5 năm dẫn đến trượt giá nên phần đấu thầu mua sắm vật tư còn vướng mắc một số khó khăn.

Trước bối cảnh đó, những cán bộ khoa học của Viện Lúa ĐBSCL không còn chỉ tập trung vào nghiên cứu chuyên môn mà phải học thêm kỹ năng quản trị, xây dựng quan hệ hợp tác, tham gia các hoạt động dịch vụ nhằm tạo thêm nguồn thu cho đơn vị.

Dù áp lực, nhưng Ban lãnh đạo Viện rất nỗ lực duy trì môi trường làm việc ổn định để đội ngũ cán bộ yên tâm gắn bó với nghề. Các chế độ công đoàn, chăm lo con em cán bộ trong dịp lễ, Tết hay hỗ trợ những trường hợp khó khăn đột xuất vẫn được duy trì.

Bài liên quan

Nhìn thẳng vào ‘sức khỏe’ nhà khoa học: [Bài 5] Nặng gánh mưu sinh

Hiện nay, Viện có khoảng 140 cán bộ, viên chức và người lao động làm việc ở các khối quản lý, nghiên cứu khoa học và dịch vụ với mức thu nhập bình quân hơn 10 triệu đồng/người/tháng. So với nhiều đơn vị nghiên cứu trong hệ thống, đây là mức thu nhập tương đối ổn định. Tuy nhiên, nếu đặt cạnh mặt bằng chung của xã hội, đặc biệt trong bối cảnh giá cả ngày càng tăng, con số này vẫn còn khá khiêm tốn.

TS Kiều Tiên cho biết thêm, thu nhập của cán bộ qua từng năm đều được cải thiện, tạo thêm động lực cho anh em yên tâm công tác. Thế nhưng Ban lãnh đạo Viện vẫn chưa hài lòng, bởi chưa tương xứng với công sức và “chất xám” mà đội ngũ nghiên cứu bỏ ra.

Trong bối cảnh không ít đơn vị nghiên cứu trong hệ thống gặp khó khăn về tài chính, việc duy trì hoạt động ổn định là nỗ lực rất lớn của tập thể cán bộ, viên chức và người lao động Viện Lúa ĐBSCL. Đây cũng là nền tảng để đội ngũ nhà khoa học tiếp tục theo đuổi những nghiên cứu dài hạn, chuẩn bị cho các cơ hội phát triển mới trong thời gian tới.

Mong ngày ý tưởng lớn "cất cánh"

Ngày nay, nông nghiệp được đặt dưới góc nhìn “kinh tế số”, đòi hỏi các đơn vị nghiên cứu phải liên tục đổi mới để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thực tiễn.

Tại Viện Lúa ĐBSCL, hệ thống hạ tầng nghiên cứu không ngừng được đầu tư và hoàn thiện. Khu nhà lưới, đồng ruộng thí nghiệm và sản xuất liên tục được nâng cấp. Các lô ruộng, hệ thống kênh mương, giao thông nội đồng đã hoàn chỉnh và bê tông hóa.

Khu nhà kho và chế biến hạt giống cũng được đầu tư nâng cấp với công suất chế biến gần 10.000 tấn giống/năm, đảm bảo phục vụ cho 200ha ruộng sản xuất tại chỗ và hợp tác sản xuất gần 2.000ha ở các địa phương.

Tuy nhiên, trước yêu cầu tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả hoạt động và sự cạnh tranh ngày càng quyết liệt trong nghiên cứu khoa học, Viện Lúa ĐBSCL cũng đứng trước yêu cầu phải liên tục đổi mới tư duy quản lý, phương thức hoạt động và cách tiếp cận đa chiều trong nghiên cứu.

Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị ra đời đã mở ra một chân trời mới đối với đội ngũ nhà khoa học tại Viện Lúa ĐBSCL.

Nhắc đến Nghị quyết 57-NQ/TW, TS Kiều Tiên phải thốt lên từ “háo hức”. Bởi lần đầu tiên, những nội dung về đổi mới sáng tạo, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học, đầu tư cho nghiên cứu cơ bản được đặt ở vị trí quan trọng. Đó là điều mà nhiều nhà nghiên cứu trông đợi suốt nhiều năm qua.

Ngay trong năm 2025, Viện Lúa ĐBSCL đã đề xuất nhiều đề tài nghiên cứu mang tính đột phá, đổi mới sáng tạo. Đây là những hướng nghiên cứu được kỳ vọng tạo ra bước tiến mới trong chọn tạo giống, công nghệ sinh học và phát triển nông nghiệp bền vững. Tuy nhiên đến nay, chưa có đề xuất nào trong số đó được phê duyệt, khiến không ít nhà khoa học có phần hụt hẫng.

“Khát khao của mỗi cán bộ ở đây là nghiên cứu cơ bản được chú trọng hơn để phục vụ các nghiên cứu chiến lược và ứng dụng lâu dài. Có thể đề xuất của Viện chưa đúng với nhu cầu hoặc định hướng ưu tiên hiện nay”, TS Kiều Tiên chia sẻ.

Dẫu vậy, những ý tưởng mới vẫn tiếp tục được Viện Lúa ĐBSCL đề xuất. Một tín hiệu tích cực là mới đây, Viện Lúa ĐBSCL đã được đưa vào danh mục đề xuất đầu tư xây dựng Trung tâm chọn tạo giống xuất sắc phục vụ Nghị quyết 57-NQ/TW với nguồn vốn khoảng 60 tỷ đồng từ chương trình đầu tư công. Đây không đơn thuần là một công trình đầu tư cơ sở vật chất mà còn cho thấy tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW đang từng bước được hiện thực hóa.

Với những nhà khoa học ở Viện Lúa ĐBSCL, điều họ chờ đợi không chỉ là những công trình mới hay những khoản đầu tư lớn mà là một cơ chế đủ rộng để nuôi dưỡng nghiên cứu. TS Kiều Tiên tin tưởng, khi hoạt động nghiên cứu cởi mở hơn, những ý tưởng đột phá sẽ được trao cơ hội thử sức và những rủi ro trong khoa học được nhìn nhận đúng giá trị.