Nhìn thẳng vào 'sức khỏe' nhà khoa học: [Bài 9] Mạnh dạn nghĩ lớn, làm lớn

Gỡ nút thắt, tạo điều kiện đột phát

Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị ra đời cuối năm 2024, sau đó là một loạt kế hoạch, chương trình hành động của Chính phủ, Quốc hội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, tiếp đến Luật Khoa học Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 được ban hành đang mở ra những luồng gió mới cho hoạt động khoa học công nghệ.

Bài liên quan

Nhìn thẳng vào 'sức khỏe' nhà khoa học: [Bài 8] Cần sự công bằng và động lực sáng tạo

Theo TS Vũ Văn Khuê - Phó Viện trưởng Viện Khoa học Kỹ thuật nông nghiệp Duyên hải Nam Trung Bộ (ASISOV), Nghị quyết 57 mang đến nhiều đột phá, đề ra nhiệm vụ, giải pháp rất cụ thể.

Theo đó, ASISOV đã cập nhật lại kế hoạch nghiên cứu dựa trên nền tảng định hướng của Nghị quyết 57 cũng như các chương trình hành động, luật, nghị định, thông tư hướng dẫn. Theo tinh thần Nghị quyết 57, trên nền tảng Viện đang có, thời gian tới ASISOV sẽ tiến tới “nghĩ lớn, làm lớn” bằng cách tích hợp những công nghệ mới vào công tác nghiên cứu.

Gần đây nhất, Chính phủ đã giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường thực hiện 3 nhóm công nghệ chiến lược, trong đó có công nghệ sinh học trong nghiên cứu, chọn tạo các sản phẩm giống cây trồng. Đây là điều kiện để ASISOV nghiên cứu các giống cây trồng thế hệ mới.

“Đây là mốc quan trọng để ASISOV cập nhật công nghệ sinh học vào công tác nghiên cứu, lai tạo giống cây trồng trong thời gian tới. Cũng là những đối tượng nghiên cứu trước đây như các nhóm giống lúa, giống rau, giống đậu đỗ và cây ăn quả, nhưng trong thời gian tới Viện sẽ ứng dụng công nghệ sinh học, công nghệ tế bào để tạo ra các giống mang tính trạng tốt, rút ngắn thời gian chọn tạo và cho ra kết quả chính xác hơn. Nghị quyết 57 mang đến cho các nhà khoa học bước chuyển mình quan trọng trong công tác nghiên cứu, mở ra triển vọng cho ra đời các giống cây trồng thế hệ mới”, TS Vũ Văn Khuê khẳng định.

Bài liên quan

Nhìn thẳng vào ‘sức khỏe’ nhà khoa học: [Bài 7] Chờ cơ chế đủ rộng

Theo TS Khuê, khi áp dụng công nghệ sinh học và công nghệ tế bào vào công tác chọn tạo giống sẽ giúp nhà khoa học nhận diện chính xác hơn về khả năng giống mang các gen mục tiêu quy định các tính trạng ưu việt như chịu nóng, chịu hạn, năng suất, chất lượng hoặc chống chịu sâu bệnh hại... Từ đó, nhà chọn tạo giống có thể chủ động đánh giá, sàng lọc và lựa chọn nguồn vật liệu chuẩn từ sớm, mang lại kết quả có độ tin cậy cao nhằm nhanh chóng đạt được mục tiêu chọn giống.

Theo định hướng của Nghị quyết 57, ASISOV đang tiếp tục củng cố nguồn nhân lực, cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm. Một thuận lợi lớn trong bước chuyển mình hiện nay là trước đây Viện đã được đầu tư xây dựng phòng thí nghiệm công nghệ sinh học và có sẵn nguồn vật liệu các giống cây trồng được chọn tạo trong giai đoạn trước. ASISOV sẽ tiếp tục nâng cấp phòng thí nghiệm và đào tạo bổ sung một số cán bộ có chuyên môn về di truyền chọn giống, công nghệ sinh học để tiếp tục vận hành phòng thí nghiệm phục vụ nhiệm vụ mới.

Bài liên quan

Nhìn thẳng vào ‘sức khỏe’ nhà khoa học: [Bài 6] Cần một 'liều thuốc' đủ mạnh

TS Vũ Văn Khuê khẳng định: Nghị quyết 57 ra đời đã tháo gỡ các nút thắt, tạo điều kiện đột phát trong lĩnh vực khoa học công nghệ. Đặc biệt, Luật Khoa học Công nghệ hiện nay đã chấp nhận rủi ro trong công tác nghiên cứu khi tổ chức, cá nhân tuân thủ đầy đủ quy trình và quy định trong quá trình nghiên cứu trong điều kiện khách quan.

“Trước đây, khi triển khai nhiệm vụ nghiên cứu, sau 5 năm, sản phẩm ra đời phải đúng như dự kiến ban đầu hoặc tốt hơn chứ không cho phép có kết quả ngược lại. Trong nghiên cứu khoa học có nhận định ban đầu, nhưng khi bắt tay vào nghiên cứu, vì giống cây trồng là thực thể sinh học, khi lai 2 giống bố mẹ với nhau thì 'đứa con lai' có thể sẽ xuất hiện tính trạng mới hay đặc tính mới khác với dự kiến ban đầu, Luật Khoa học Công nghệ mới đã chấp nhận rủi ro này. Và khi chấp nhận rủi ro thì đồng nghĩa với cho phép có độ trễ trong nghiên cứu.

Một nút thắt nữa cũng được tháo gỡ là về giải ngân chứng từ liên quan đến tài chính, Luật Khoa học Công nghệ hiện nay cũng như các hướng dẫn mới cho phép thành lập các quỹ để hoạt động trong lĩnh vực khoa học công nghệ, cơ chế quỹ thông thoáng hơn”, TS Khuê cho biết.

Điều quan trọng nữa mà Luật Khoa học Công nghệ 2025 mang lại là vấn đề đầu ra sản phẩm nghiên cứu của các nhà khoa học rất được quan tâm. Luật đã có cơ chế khuyến khích tổ chức tư nhân hợp tác với nhà khoa học để thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu, giúp sản phẩm nghiên cứu nhanh chóng đến được với nông dân, doanh nghiệp.

Cơ hội đổi mới cơ chế tài chính

Theo TS Võ Hữu Thoại - Viện trưởng Viện Cây ăn quả miền Nam (SOFRI), việc tạo nguồn thu từ kết quả nghiên cứu hiện vẫn còn nhiều hạn chế. Điều đó khiến các đơn vị vừa chịu áp lực cân đối nguồn lực, vừa khó phát huy hết năng lực đổi mới sáng tạo. Theo ông, tự chủ chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng quyền tự chủ thực chất.

Ở nhiều quốc gia, nguồn thu từ bản quyền giống cây trồng và chuyển giao công nghệ là động lực quan trọng giúp các viện nghiên cứu tiếp tục đầu tư cho những đề tài mới. Trong khi đó, tại nhiều đơn vị nghiên cứu công lập, hành trình đưa một kết quả khoa học ra thị trường vẫn còn nhiều rào cản.

Bài liên quan

Nhìn thẳng vào ‘sức khỏe’ nhà khoa học: [Bài 5] Nặng gánh mưu sinh

TS Thoại cho biết, việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu hiện gặp nhiều khó khăn do cơ chế pháp lý và tài chính chưa đồng bộ. Đặc biệt, việc định giá tài sản trí tuệ hình thành từ ngân sách nhà nước, nhất là giống cây trồng vẫn còn nhiều lúng túng. Định giá thấp có thể bị xem là làm thất thoát tài sản công, nhưng định giá cao lại khiến doanh nghiệp khó tiếp cận. Không ít sản phẩm nghiên cứu vẫn dừng ở quy mô thử nghiệm vì thiếu cơ chế tiếp tục đầu tư để hoàn thiện trước khi thương mại hóa.

Theo ông, nếu những điểm nghẽn này được tháo gỡ, các viện nghiên cứu sẽ có thêm nguồn lực để tái đầu tư cho khoa học, đồng thời tạo động lực để các nhà khoa học mạnh dạn đổi mới sáng tạo và gắn bó lâu dài với nghề. Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 57 được đội ngũ nghiên cứu kỳ vọng sẽ tạo ra những thay đổi căn bản cho hoạt động khoa học công nghệ.

Nghị quyết không chỉ hướng tới tăng đầu tư cho nghiên cứu mà còn mở ra cơ hội đổi mới cơ chế tài chính, thúc đẩy liên kết giữa viện nghiên cứu với doanh nghiệp, hình thành các quỹ đổi mới sáng tạo, tăng quyền tự chủ và có chính sách đặc thù để thu hút nhân lực chất lượng cao. Đây là những điều mà các viện nghiên cứu nông nghiệp mong đợi từ nhiều năm nay.

Nếu được triển khai đồng bộ, những cơ chế mới không chỉ giúp các viện nghiên cứu nâng cao năng lực cạnh tranh mà còn tạo điều kiện để những kết quả khoa học đi nhanh hơn vào thực tiễn sản xuất, hình thành thêm nhiều giống cây mới, quy trình kỹ thuật mới và công nghệ mới phục vụ ngành nông nghiệp.

Nghị quyết 57 đã mở ra cánh cửa mới. Nhưng để cánh cửa ấy thực sự đưa khoa học công nghệ trở thành động lực phát triển nông nghiệp, điều cần được giữ lại trước tiên không phải là những phòng thí nghiệm hay những khu khảo nghiệm, mà là những con người đang ngày ngày lặng lẽ tạo nên tri thức cho ngành.

“Hiện nay, cơ chế giao quyền quản lý, sử dụng, sở hữu kết quả nhiệm vụ khoa học công nghệ và thương mại hoá kết quả nhiệm vụ khoa học công nghệ của nhà nước đã mở hơn theo hướng giao tự chủ cho đơn vị chủ trì. Vì vậy, đơn vị có quyền tự quyết và rất chủ động trong hợp tác với các doanh nghiệp để thương mại hóa sản phẩm, đây là điều kiện mở cho thu nhập của nhà khoa học”, TS Vũ Văn Khuê cho hay.