Kinh tế tuần hoàn mở hướng liên kết tôm - lúa - cà phê

Tại phường An Xuyên, UBND tỉnh Cà Mau vừa phối hợp với Liên minh Tôm sạch và bền vững Việt Nam (VSSA) tổ chức hội thảo thúc đẩy kinh tế tuần hoàn liên ngành tôm - lúa - cà phê tại Việt Nam và khởi động dự án “Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong chuỗi giá trị tôm, lúa gạo và cà phê”.

Không chỉ dừng ở việc tận dụng phụ phẩm hay giảm chất thải, kinh tế tuần hoàn đang được xem là lời giải cho bài toán phát triển bền vững của nông nghiệp Việt Nam trong bối cảnh biến đổi khí hậu và các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe.

Ba ngành hàng xuất khẩu chủ lực gồm tôm, lúa gạo và cà phê của Việt Nam hiện đều giữ vị trí hàng đầu trên thị trường thế giới. Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất toàn cầu, đứng thứ hai về xuất khẩu tôm và dẫn đầu thế giới về sản xuất cà phê Robusta. Tuy nhiên, đi cùng với thành tựu là những sức ép ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên và các yêu cầu về giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc của các thị trường nhập khẩu.

Theo bà Kristina Buende, Trưởng Bộ phận Hợp tác - Phái đoàn Liên minh châu Âu (EU) tại Việt Nam, kinh tế tuần hoàn không chỉ giúp sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn mà còn biến những phụ phẩm tưởng chừng bỏ đi thành nguồn nguyên liệu mới, qua đó vừa nâng cao hiệu quả sản xuất, vừa bảo vệ môi trường và cải thiện sinh kế cho người dân.

Chính vì vậy, dự án "Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong chuỗi giá trị tôm, lúa gạo và cà phê", do Liên minh châu Âu tài trợ giai đoạn 2026 - 2030 được triển khai tại Cà Mau, Đồng Tháp và Đắk Lắk được kỳ vọng sẽ tạo ra sự kết nối giữa ba ngành hàng vốn trước đây phát triển tương đối độc lập.

Điểm mới của dự án không nằm ở việc hỗ trợ từng ngành riêng lẻ mà hướng tới xây dựng hệ sinh thái liên kết, trong đó các mô hình sản xuất, kinh nghiệm quản lý, công nghệ và thị trường được chia sẻ, bổ trợ cho nhau theo hướng tuần hoàn.

Là địa phương dẫn đầu cả nước về nuôi và xuất khẩu tôm, Cà Mau được đánh giá có nhiều điều kiện để phát triển kinh tế tuần hoàn.

Địa phương hiện có hơn 450.000ha nuôi tôm, chiếm hơn một nửa diện tích nuôi tôm cả nước, kim ngạch xuất khẩu thủy sản đạt khoảng 2,5 tỷ USD mỗi năm. Đặc biệt, các mô hình tôm - rừng, tôm - lúa sinh thái đã được nhiều tổ chức quốc tế chứng nhận, tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường cao cấp.

Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Lê Văn Sử, lợi thế này cần tiếp tục được phát huy bằng cách thay đổi tư duy phát triển. Thay vì mô hình kinh tế tuyến tính khai thác - sản xuất - thải bỏ, địa phương cần hướng đến việc tối ưu hóa mọi nguồn tài nguyên, biến phụ phẩm của quá trình này thành đầu vào cho quá trình khác.

Đặc biệt, việc kết nối ngành tôm Cà Mau với vùng lúa Đồng Tháp và vùng cà phê Đắk Lắk sẽ mở rộng không gian hợp tác, tạo nên hệ sinh thái sản xuất xanh, góp phần thực hiện cam kết phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) của Việt Nam.

Ông Lê Đình Huynh, Tổng Thư ký Liên minh Tôm sạch và bền vững Việt Nam đánh giá, bên cạnh lợi thế lớn, ngành tôm Cà Mau vẫn đối mặt nhiều hạn chế khi gần 80% diện tích nuôi thuộc các hộ sản xuất nhỏ lẻ, gây khó khăn trong kiểm soát dịch bệnh, tổ chức sản xuất và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Do đó, việc mở rộng các mô hình tôm - rừng, tôm - lúa và thúc đẩy liên kết sản xuất sẽ vừa bảo vệ môi trường, vừa tạo nguồn thu ổn định hơn cho người nuôi.

Không chỉ ngành tôm, nhiều mô hình kinh tế tuần hoàn ở Đồng Tháp và Đắk Lắk cũng cho thấy hiệu quả rõ rệt.

Ông Ngô Thanh Hùng, Phó Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn Đồng Tháp cho biết, địa phương đã hình thành nhiều mô hình như lúa - nấm - phân hữu cơ - cây ăn trái, lúa - cá, lúa - tôm hay sản xuất phân hữu cơ từ phụ phẩm nông nghiệp. Những mô hình này giúp giảm chi phí đầu vào, cải tạo đất, giảm phát thải và gia tăng giá trị sản phẩm.

Đồng Tháp hiện cũng đang triển khai Đề án phát triển bền vững 1 triệu hecta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Đây được xem là nền tảng thuận lợi để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong ngành lúa gạo.

Trong khi đó, theo bà Trịnh Nguyễn Thanh Nguyên (Đại học Tây Nguyên), ngành cà phê đang đứng trước yêu cầu phải tái cấu trúc theo hướng xanh và phát thải thấp để đáp ứng các tiêu chuẩn mới của thị trường quốc tế. Kinh tế tuần hoàn sẽ giúp ngành cà phê nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm tác động môi trường và tăng khả năng cạnh tranh.

Để các mục tiêu trên trở thành hiện thực, tỉnh Cà Mau xác định Sở Nông nghiệp và Môi trường sẽ là đầu mối phối hợp với VSSA và các tổ chức quốc tế lồng ghép các nội dung của dự án vào kế hoạch phát triển ngành hàng tôm và lúa giai đoạn 2026 - 2030. Đồng thời nghiên cứu cơ chế hỗ trợ kỹ thuật, tạo điều kiện để doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân tiếp cận các nguồn tài chính xanh phục vụ quá trình chuyển đổi.

Việc hình thành mạng lưới liên kết giữa ba ngành hàng chủ lực không chỉ tạo thêm giá trị từ phụ phẩm nông nghiệp mà còn mở ra hướng phát triển bền vững cho nông nghiệp Việt Nam, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường toàn cầu trong giai đoạn chuyển đổi xanh.