Khoa học công nghệ dẫn lối cho lâm nghiệp vươn xa: [Bài 2] Tương lai lâm nghiệp không chỉ đo bằng diện tích hay xuất khẩu

Lâm nghiệp Việt Nam đã chuyển từ nông trường quốc doanh sang quản lý dựa trên doanh nghiệp và cộng đồng. Người dân sống được bằng nghề rừng - thước đo quan trọng của chính sách. Có thể thấy KHCN không chỉ hỗ trợ kỹ thuật sản xuất hay chế biến mà còn dẫn dắt tư duy phát triển, biến “bền vững” từ khẩu hiệu thành nguyên tắc vận hành thực tế.

PGS.TS Phí Hồng Hải nhấn mạnh, lâm nghiệp là câu chuyện của cây dài ngày, đòi hỏi chiến lược bài bản, dài hơi. Những thành quả hôm nay mới chỉ là bước khởi đầu cho tầm nhìn mới, nơi KHCN không dừng ở vai trò hỗ trợ mà trở thành lực lượng dẫn dắt tiến trình phát triển rừng bền vững, đem lại hiệu quả cao hơn cho người trồng rừng.

Theo ông Hải, mọi đổi thay phải bắt đầu từ giống. Định hướng số một là tạo đột phá nhờ công nghệ sinh học, chọn giống hệ gen, chỉnh sửa gen, chỉ thị phân tử, tạo đa bội… kết hợp công nghệ truyền thống để nâng cao độ chính xác, giảm chi phí, rút ngắn thời gian chọn giống.

Nuôi cấy mô - công nghệ đã triển khai hơn 30 năm cũng cần cải tiến. Thách thức lớn hiện nay là giá thành cây giống cao và giải pháp là tăng hệ số nhân giống qua nuôi cấy phôi sinh dưỡng, ứng dụng tự động hóa và trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm giảm chi phí vật tư, nhân công. Cùng với đó, xây dựng cơ sở dữ liệu DNA cho các loài cây rừng để tạo nền tảng khoa học cho quản lý giống, bảo tồn và giám định nguồn gen.

Ở khâu lâm sinh, định hướng là đưa công nghệ cao vào quản lý và canh tác, như hệ thống thâm canh rừng trồng thông minh, tăng dùng phân hữu cơ thay thế phân vô cơ, giảm phát thải và tăng hấp thu carbon. KHCN cũng dẫn dắt ngành tiến sâu vào kinh tế tuần hoàn, nơi phụ phẩm khâu này trở thành nguyên liệu cho khâu khác, biến rừng không chỉ cho gỗ mà còn lâm sản ngoài gỗ, dịch vụ sinh thái và tín chỉ carbon.

Các mô hình nông lâm kết hợp sẽ được mở rộng, vượt khỏi phạm vi từng hộ. Mỗi mô hình trở thành một hệ sinh thái hoàn chỉnh: Có khu bảo tồn nguồn gen, diện tích rừng cảnh quan, vùng sản xuất gỗ và lâm sản ngoài gỗ, khu du lịch cộng đồng... Người dân vừa khai thác gỗ, vừa bán sản phẩm OCOP từ cây bản địa, vừa đón khách tham quan. Tất cả trong vòng tuần hoàn bền vững.

KHCN cũng sẽ đóng vai trò then chốt khi ứng dụng AI, viễn thám, GIS trong giám sát tài nguyên, dự báo và cảnh báo sớm các nguy cơ dịch hại và cháy rừng. Ở những khu vực rừng tự nhiên nghèo kiệt, rừng phòng hộ, rừng ven biển, giải pháp phục hồi sẽ dựa trên đánh giá lập địa chi tiết để nâng cao năng suất, chất lượng rừng theo hướng kinh doanh đa giá trị và bền vững. Mục tiêu là tái tạo gần như nguyên trạng rừng ban đầu, duy trì chức năng phòng hộ đầu nguồn, giảm thiểu thiên tai và ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu.

Với kinh nghiệm đo trữ lượng và tính toán carbon rừng, ngành lâm nghiệp đặt nhiều kỳ vọng vào thị trường tín chỉ carbon như một nguồn thu mới cho người trồng và bảo vệ rừng. KHCN sẽ đảm nhận vai trò xây dựng phương pháp đo đạc, báo cáo và thẩm tra (MRV) đạt chuẩn quốc tế, giúp Việt Nam không chỉ tham gia mà còn có khả năng chủ động thiết lập các dự án carbon rừng quy mô lớn.

Các nghiên cứu sẽ tập trung vào xác định sinh khối/trữ lượng rừng bằng ảnh vệ tinh, công nghệ cảm biến phát hiện, công nghệ LiDAR, cải tạo, phục hồi đất thoái hóa và hệ sinh thái rừng, tăng sinh khối và đa dạng sinh học - những yếu tố nâng cao giá trị tín chỉ carbon và củng cố vị thế thương mại môi trường của Việt Nam.

Với khâu bảo quản và chế biến lâm sản, KHCN sẽ nghiên cứu ứng dụng công nghệ tiên tiến trong chế biến, bảo quản, tạo vật liệu mới, sử dụng hiệu quả nguyên liệu gỗ rừng trồng, tre, nứa và lâm sản ngoài gỗ, tạo vật liệu phù trợ trong chế biến gỗ (như keo dán, chất phủ, chế phẩm bảo quản). Trong thiết kế, chế tạo hệ thống thiết bị, việc nghiên cứu phát triển, ứng dụng và làm chủ công nghệ mới (AI, IoT, Big Data) sẽ được đẩy mạnh nhằm nâng cao hiệu quản sản xuất và chế biến lâm sản.

Lâm nghiệp không thể phát triển ngắn hạn mà cần những chương trình nghiên cứu dài hơi, kéo dài hàng chục năm, tiếp cận theo chuỗi khép kín từ giống, canh tác, lâm sinh đến khai thác, chế biến và thị trường. Trong đó, Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị được kỳ vọng sẽ rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới thực tiễn, biến kết quả nghiên cứu thành rừng xanh, sản phẩm gỗ đạt chuẩn quốc tế và thu nhập bền vững cho người dân.

Tương lai lâm nghiệp không chỉ đo bằng diện tích hay xuất khẩu mà còn bằng mức độ bền vững, khả năng chống chịu và giá trị gia tăng cho cộng đồng. Khi KHCN trở thành “bộ não” và “trái tim”, ngành sẽ vừa đáp ứng thị trường vừa bảo tồn hệ sinh thái.

Khi mọi quyết định quản lý rừng dựa trên dữ liệu khoa học, rừng sẽ xanh hơn và trở thành biểu tượng của sản xuất có trách nhiệm, hội nhập sâu. Khi ấy, KHCN không chỉ là trợ thủ mà là người dẫn đường cho lâm nghiệp.