Anh hùng Lao động Vũ Hữu Lê - nhà sáng chế của nông dân

Mở xưởng sáng chế từ chiếc máy tiện cũ nát

Trong căn phòng khách của Anh hùng Lao động Vũ Hữu Lê ở phường Nam Cường, tỉnh Lào Cai, ấn tượng đầu tiên của tôi là những bức tường treo kín Bằng khen, giấy khen, giấy chứng nhận, giải thưởng sáng tạo của ông…

Rót chén trà nóng mời khách, ông Lê cười, nụ cười làm những nếp nhăn trên gương mặt cương nghị của người đàn ông vừa bước sang tuổi 91 xô lại. Ông bộc bạch: “91 cái xuân xanh rồi, nhưng cái đầu này vẫn còn nhiều ‘sạn’ lắm, vẫn còn nhiều nhiệt huyết để 'đẻ' thêm máy móc cho dân”.

Ngược dòng thời gian, Anh hùng Lao động Vũ Hữu Lê đưa chúng tôi về vùng quê nghèo Phú Thọ của thế kỷ trước. Khi ấy ông mới 15-16 tuổi đã phải nếm trải đủ mùi vị “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời”. Những ngày đi cày thuê, cuốc mướn, mồ hôi ướt đầm áo, ông đã nghĩ: “nếu cứ làm thủ công mãi thế này thì bao giờ mới hết khổ? Cái khát vọng về máy móc, về cơ khí bắt đầu nhen nhóm từ suy nghĩ đó”.

Năm 19 tuổi, ông Lê tham gia lớp tập huấn làm cầu đường phục vụ kháng chiến, rồi sau đó được Nhà nước cử sang Liên Xô học tập. Ông là người chịu học, chịu làm, mang tư duy công nghiệp hiện đại về áp dụng cho nước nhà. Sau này về nước, ông làm Phó giám đốc, rồi Giám đốc Nhà máy Cơ khí tỉnh Yên Bái.

“Năm 1998, tôi quyết định xin nghỉ hưu sớm 4 năm. Lúc đó cơ chế bao cấp còn nặng nề, muốn sáng tạo cái gì cũng phải trình, phải duyệt, lỡ sai một li là mang tội làm thất thoát tài sản Nhà nước. Tôi nghĩ, muốn làm được cái máy thực sự cho dân dùng, mình phải tự do,” ông Lê nhớ lại.

Rời ghế Giám đốc, không vốn, không nhà xưởng, ông bắt đầu khởi nghiệp bằng nghề buôn sắt vụn. “Tôi đi khắp nơi, thu mua từng cân sắt phế liệu, từng cái bánh răng cũ, từng đoạn trục hỏng. Người ta nhìn tôi ái ngại, đường đường là cựu giám đốc mà giờ đi nhặt sắt vụn. Nhưng tôi mặc kệ, 3 năm trời buôn sắt vụn, tôi mới gom đủ tiền mua được một cái máy tiện cũ nát về sửa lại. Đó chính là chiếc máy đầu tiên của cái xưởng này. Từ chiếc máy cái ấy, tôi tự chế tạo ra máy phay, máy bào, máy khoan, dần dần hình thành nên cơ ngơi như ngày nay”, ông Lê chia sẻ.

Ban đầu xưởng của ông làm những vật dụng đơn giản như xẻng, cuốc, xe cải tiến... sau đó có điều kiện hơn mới chuyển sang nghiên cứu máy móc phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Những chiếc máy lấy ý tưởng từ đồi ngô, rừng quế

Người ta gọi ông là nhà sáng chế, nơi nghiên cứu của ông là bờ ruộng, là nương ngô, đồi chè. Ông Lê tâm niệm: “Mình sống ở thành phố, ngồi phòng lạnh thì làm sao biết nông dân cần gì. Muốn làm máy cho họ, phải xuống ăn cùng họ, ở cùng họ, nghe họ than thở thì mới ra ý tưởng được”.

Ông kể cho chúng tôi nghe về chuyến đi nhớ đời lên huyện biên giới Mường Khương, cách trung tâm tỉnh Lào Cai khi ấy gần 70 cây số đường đèo dốc. Đó là thời điểm bà con người Mông, người Dao ở đây trồng được rất nhiều ngô. Nhưng thu hoạch về, trời mưa dầm dề, không có chỗ phơi. Bà con phải đốt củi sấy trực tiếp. Khói ám vào ngô đen sì, chất lượng kém, thương lái ép giá rẻ mạt, thậm chí không mua.

Hình ảnh ấy để lại nhiều suy tư cho ông Lê. Về xưởng, ông mày mò nghiên cứu nguyên lý đối lưu nhiệt. Và rồi, chiếc lò sấy nhiệt sạch ra đời. Chiếc máy tận dụng chính cùi ngô làm nhiên liệu đốt, nhưng qua hệ thống dẫn nhiệt gián tiếp, hơi nóng thổi vào buồng sấy là khí sạch hoàn toàn. Mẻ ngô sấy đầu tiên ra lò vàng óng, giữ nguyên chất lượng. Sản phẩm tốt giúp bà con nhàn hơn, ngô hạt được thương lái thu mua giá cao hơn. Bà con Mường Khương vui lắm, có người mang cả con gà, buồng chuối, cân gạo nếp nương để cảm ơn ông.

“Rồi đến chuyện cây chè là loại cây mũi nhọn của Yên Bái, Lào Cai và Phú Thọ. Thời bao cấp, cả vùng chỉ có vài cái máy vò chè nhập khẩu từ Liên Xô. Một chiếc máy trị giá từ 200 - 300 triệu đồng.

Ông Lê lùng sục khắp các bãi phế liệu, tìm những vật liệu "nồi đồng cối đá" nhưng giá rẻ để thay thế. Ông giữ nguyên nguyên lý hoạt động của máy Liên Xô và chỉ cải tiến cho gọn nhẹ hơn. Sau gần một năm mày mò, chiếc máy vò chè "made in Vũ Hữu Lê" ra đời với giá thành chỉ 32 triệu đồng. Rẻ bằng 1/10 máy ngoại nhưng hiệu suất tương đương.

“Tôi mang cái máy ấy đi triển lãm ở Lâm Đồng. Người ta xúm lại xem, không tin là máy Việt Nam làm được. Từ đó, máy vò chè của tôi bán đi khắp cả nước từ Lào Cai, Phú Thọ, Thái Nguyên vào tận Lâm Đồng”, ông hào hứng kể.

Anh hùng Lao động Vũ Hữu Lê luôn trăn trở làm sao để nâng cao giá trị nông sản Việt Nam trên trường quốc tế. Và câu chuyện về dây chuyền chế biến quế là ví dụ điển hình nhất.

Lào Cai, Yên Bái là thủ phủ quế của cả nước. Trước đây, bà con chỉ biết bóc vỏ quế rồi phơi khô bán thô. Cọng quế dài, cong queo, cồng kềnh. Một container nếu xếp quế thô hoặc dùng máy ép thủ công chỉ chở được khoảng 17 tấn. Chi phí vận chuyển đường biển sang Mỹ, sang Âu đắt đỏ, mỗi tấn quế phải gánh thêm chi phí vận chuyển.

Từ trăn trở đó, ông chế tạo ra hệ thống máy làm sạch và máy ép thủy lực công suất lớn. Quế sau khi được làm sạch, cạo vỏ, sẽ được máy ép chặt lại thành những khối vuông vức, tinh gọn.

Nhờ cái máy ép của thủy lực đó, một container bây giờ xếp được tới 27 tấn quế, thay vì 17 tấn như trước. Chênh lệch 10 tấn hàng trên cùng một chuyến xe, một chuyến tàu là một khoản lợi nhuận đáng kể.

Máy cho nông dân phải đơn giản, hiệu quả, dễ sửa chữa

Triết lý chế tạo máy của ông là “đơn giản – hiệu quả – dễ sửa chữa” bởi theo ông, bây giờ tự động hóa là xu thế, nhưng với nông dân thì phải tự động hóa kiểu chân quê. Máy Nhật nhiều nút bấm, hiện đại quá, bà con nhìn hoa mắt, lỡ hỏng một con chíp thì vứt xó vì thợ làng không sửa được. Máy của ông thiết kế sao cho bà con dễ dùng nhất, hỏng hóc thì cầm cái cờ-lê là vặn lại được ngay.

Suốt buổi trò chuyện, ông Lê nhiều lần nhắc đến hai chữ “đam mê”. Ông bảo, cái nghiệp chế tạo máy nó ngấm vào máu rồi. Có những dự án ông bỏ ra vài trăm triệu, nghiên cứu cả năm trời nhưng thất bại, đành vứt bỏ đống sắt vụn vào góc xưởng. Những lúc ấy, tiếc tiền đứt ruột, thậm chí phải đi vay mượn, lấy lương hưu ra bù lỗ.

“Nhưng bù lại, có những đêm, khi lắp xong cái máy, đóng điện vào, thấy nó chạy ro ro, ra sản phẩm đẹp như ý, tôi sướng đến phát khóc. Cảm giác ấy nó lâng lâng, hạnh phúc, quên hết cả đói, cả mệt,” ông Lê chia sẻ.

Hiện tại, xưởng sản xuất của Công ty TNHH cơ khí và xây lắp Hồng Hà của ông rộng hơn 1.000 m2 vẫn duy trì hoạt động đều đặn. Có những người thợ đã gắn bó với ông 20, 30 năm rồi.

Kết thúc câu chuyện, ông Lê tiết lộ, ông đang ấp ủ hoàn thiện một dây chuyền công nghệ cao để làm sạch tạp chất trong các sản phẩm từ cây quế. “Hai năm nay làm chưa xong, khó lắm, nhưng tôi quyết không bỏ cuộc. Năm tới nhất định phải làm cho ra, để bà con bán quế được giá cao hơn nữa”.

Chia tay Anh hùng Lao động Vũ Hữu Lê trong dịp đầu năm mới, chúng tôi chúc ông có thêm nhiều sức khỏe, tiếp tục có nhiều hơn nữa những sáng chế, máy móc mới để giúp cho nông dân đỡ vất vả, thu nhập cao hơn. Chúc cho những chiếc máy sấy ngô, vò chè, sơ chế quế… hoạt động bền bỉ ở nhiều vùng quê để góp phần đưa nông sản Việt Nam có thương hiệu sạch và tiếp cận được thị trường nhiều nước trên thế giới.