Hưởng ứng Ngày Đại dương thế giới 08/6/2026, chủ đề “Strong Marine Protected Areas for Our Blue Planet - Các khu bảo tồn biển vững mạnh cho hành tinh xanh của chúng ta”, Báo Nông nghiệp và Môi trường xin chia sẻ một số mô hình khu bảo tồn biển hiệu quả trên thế giới.
Nằm ở cực nam bán đảo Baja California của Mexico, Cabo Pulmo từng là một cộng đồng ngư dân nhỏ sống hoàn toàn dựa vào biển. Ngày nay, nơi đây được biết đến như một trong những câu chuyện phục hồi hệ sinh thái biển thành công nhất thế giới. Hành trình từ một vùng biển suy kiệt đến hình mẫu toàn cầu về bảo tồn và phát triển bền vững đang mang lại nhiều bài học giá trị cho các quốc gia ven biển.
Từ khủng hoảng nguồn lợi đến quyết định táo bạo
Vào những năm 1980, người dân Cabo Pulmo bắt đầu nhận thấy dấu hiệu đáng báo động. Các chuyến đánh bắt ngày càng kéo dài nhưng sản lượng thu về ngày càng ít. Những loài cá từng xuất hiện dày đặc quanh các rạn san hô dần biến mất.
Bà Judith Castro, thành viên của một trong những gia đình sáng lập cộng đồng Cabo Pulmo, kể lại cha và các anh em bà thường xuyên trở về sau nhiều giờ lênh đênh trên biển với những tấm lưới gần như trống rỗng. Nhiều ngư dân phải vay tiền mua nhiên liệu để ra khơi nhưng cuối cùng chỉ mang về thêm nợ nần.
Từng được coi là “kho dự trữ” hải sản vô tận từ thế kỷ XIX, Vịnh California nay đang đối mặt với cuộc khủng hoảng chưa từng có khi 70% nguồn lợi thủy sản đã bị khai thác tới hạn hoặc có nguy cơ cạn kiệt. Ảnh: Octavio Aburto.
Tình trạng này không phải hiện tượng cá biệt. Trong suốt thế kỷ XX, Vịnh California - từng được nhà hải dương học nổi tiếng Jacques Cousteau gọi là "thủy cung của thế giới" - đã trải qua giai đoạn bị khai thác quá mức. Nguồn lợi thủy sản bị suy giảm nghiêm trọng do đánh bắt công nghiệp, phát triển hạ tầng và áp lực gia tăng từ thị trường.
Trong bối cảnh đó, các nhà khoa học từ Đại học Tự trị Baja California Sur bắt đầu làm việc với cộng đồng địa phương. Họ nghiên cứu hệ sinh thái rạn san hô, thu thập dữ liệu và cảnh báo về nguy cơ sụp đổ nếu hoạt động khai thác tiếp tục diễn ra như cũ.
Sau nhiều cuộc trao đổi với giới khoa học, người dân Cabo Pulmo đã đưa ra một quyết định được xem là vô cùng mạo hiểm vào thời điểm đó: Từ bỏ nghề đánh bắt truyền thống để cứu lấy vùng biển của mình.
Năm 1995, Chính phủ Mexico chính thức thành lập Khu bảo tồn biển quốc gia Cabo Pulmo với diện tích khoảng 7.000 ha. Hoạt động khai thác thủy sản trong khu vực được kiểm soát nghiêm ngặt nhằm tạo điều kiện cho hệ sinh thái phục hồi.
Tuy nhiên, việc chuyển đổi không hề dễ dàng.
Đối với nhiều gia đình, đánh bắt cá không chỉ là sinh kế mà còn là bản sắc văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Khi lệnh cấm khai thác có hiệu lực, người dân gần như không có nguồn thu thay thế. Nhà sinh học biển Octavio Aburto, người đã dành hơn hai thập kỷ nghiên cứu Cabo Pulmo, cho rằng câu chuyện này thường được kể như một thành công dễ dàng, nhưng thực tế hoàn toàn khác.
Trong gần một thập kỷ đầu tiên, cộng đồng phải chấp nhận hy sinh rất lớn. Họ không còn được đánh bắt trong khi hệ sinh thái vẫn chưa phục hồi đủ để mang lại những lợi ích kinh tế mới. Nhiều người nghi ngờ quyết định bảo tồn là sai lầm, thậm chí một số gia đình đã phải cân nhắc rời bỏ quê hương để tìm kế sinh nhai ở nơi khác.
Thế nhưng người dân vẫn kiên trì. Họ tin rằng nếu biển được nghỉ ngơi, cuộc sống cuối cùng sẽ trở lại.
Sự trở lại kỳ diệu của đại dương
Theo thời gian, những dấu hiệu phục hồi bắt đầu xuất hiện.
San hô phát triển trở lại. Các đàn cá ngày càng đông hơn. Những loài săn mồi lớn vốn đã biến mất trong nhiều năm như cá mập đầu búa, cá mập hổ và cá đuối bắt đầu quay về.
Năm 2009, sau 10 năm theo dõi liên tục, nhóm nghiên cứu của Octavio Aburto công bố kết quả gây tiếng vang lớn trong giới bảo tồn quốc tế. Sinh khối sinh vật biển tại Cabo Pulmo đã tăng tới 463% so với thời điểm trước khi thành lập khu bảo tồn.
Sau 10 năm bền bỉ bảo tồn, sinh khối sinh vật biển tại Cabo Pulmo đã tăng tới 463%. Ảnh: Octavio Aburto.
Con số này được xem là một trong những mức phục hồi nhanh và mạnh nhất từng được ghi nhận tại một khu bảo tồn biển trên thế giới.
Ngày nay, vùng biển Cabo Pulmo là nơi sinh sống của hơn 300 loài cá cùng nhiều loài động vật biển quý hiếm. Những đàn cá khổng lồ di chuyển đồng bộ tạo nên cảnh tượng ngoạn mục dưới nước. Cá voi lưng gù xuất hiện vào mùa đông. Năm trong số bảy loài rùa biển trên thế giới đến khu vực này để sinh sản.
Đối với các nhà khoa học, Cabo Pulmo là minh chứng rõ ràng cho thấy thiên nhiên có khả năng tự phục hồi nếu được bảo vệ đúng cách và đủ lâu.
Bảo tồn không chỉ là môi trường
Điều làm nên sự khác biệt của Cabo Pulmo không chỉ là thành công về sinh thái.
Trong nhiều trường hợp trên thế giới, việc bảo tồn thường bị xem là xung đột với phát triển kinh tế. Người dân địa phương phải từ bỏ sinh kế để đổi lấy các mục tiêu môi trường dài hạn.
Tại Cabo Pulmo, quá trình phục hồi đã mở ra một hướng đi khác.
Khi hệ sinh thái biển trở nên phong phú trở lại, ngày càng nhiều du khách tìm đến để lặn biển, ngắm san hô và khám phá đời sống đại dương. Người dân địa phương dần chuyển đổi sang các hoạt động du lịch sinh thái như hướng dẫn lặn, chèo thuyền, vận hành nhà hàng và dịch vụ lưu trú.
Hiện nay, khu vực này đón khoảng 40.000 lượt khách mỗi năm. Với dân số chỉ hơn 200 người, Cabo Pulmo tạo ra doanh thu khoảng 8 triệu USD hằng năm từ các hoạt động liên quan đến du lịch sinh thái.
Nhiều ngư dân trước đây nay trở thành chủ doanh nghiệp nhỏ hoặc hướng dẫn viên du lịch chuyên nghiệp. Thu nhập của họ ổn định hơn so với thời kỳ phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn lợi thủy sản ngày càng suy giảm.
Theo Octavio Aburto, sự thịnh vượng ở Cabo Pulmo không chỉ được đo bằng tiền bạc. Quan trọng hơn là sự gắn kết xã hội, cơ hội việc làm và chất lượng cuộc sống được cải thiện. Đây là minh chứng cho thấy một hệ sinh thái khỏe mạnh có thể trở thành nền tảng cho sự phát triển lâu dài của cộng đồng ven biển.
Ngày nay, vùng biển Cabo Pulmo là nơi sinh sống của hơn 300 loài cá cùng nhiều loài động vật biển quý hiếm. Ảnh: Octavio Aburto.
Bài học cho tương lai
Từ kinh nghiệm Cabo Pulmo, các nhà khoa học Mexico đã phát triển mô hình mang tên "Khu vực Thịnh vượng Biển".
Mô hình này xuất phát từ nhận thức rằng bảo tồn chỉ thành công khi người dân địa phương thực sự được hưởng lợi. Thay vì chỉ tập trung vào diện tích được bảo vệ hay số lượng cá phục hồi, MPpAs đặt mục tiêu đồng thời cải thiện sức khỏe hệ sinh thái và nâng cao đời sống cộng đồng.
Các nghiên cứu cho thấy nhiều khu bảo tồn biển trên thế giới chỉ tồn tại trên giấy tờ. Chúng thiếu nguồn lực quản lý, giám sát khoa học và sự tham gia của người dân. Kết quả là cả môi trường lẫn sinh kế đều không được cải thiện.
Do đó, mô hình của Cabo Pulmo cho thấy ba điều kiện then chốt để phục hồi biển thành công: Sự đồng thuận của cộng đồng địa phương, nền tảng khoa học vững chắc và các cơ hội sinh kế thay thế đủ hấp dẫn để người dân trở thành lực lượng bảo vệ tài nguyên thay vì khai thác quá mức.
Dẫu vậy, Cabo Pulmo hiện cũng đang đối mặt với những thách thức mới. Lượng khách du lịch tăng nhanh, các dự án nghỉ dưỡng và dòng vốn đầu tư bên ngoài liên tục mở rộng có nguy cơ tạo áp lực trở lại lên hệ sinh thái mong manh này.
Nếu trước đây bài toán là cứu một vùng biển đang suy kiệt, thì hiện nay thách thức là làm thế nào để quản lý sự thịnh vượng mà không đánh mất những thành quả đã đạt được.
Sau gần ba thập kỷ, Cabo Pulmo đã chứng minh rằng phục hồi đại dương không phải là điều bất khả thi. Quan trọng hơn, câu chuyện này cho thấy bảo tồn thiên nhiên không chỉ nhằm cứu các loài sinh vật biển mà còn có thể tạo ra nền tảng cho sự phát triển kinh tế, xã hội và văn hóa bền vững của các cộng đồng ven biển trong tương lai.
