Nghiên cứu "Tác động bất lợi của AI tạo sinh đối với việc học: Bằng chứng từ giáo dục trung học Trung Quốc" do các học giả thuộc Đại học Stockholm (Thụy Điển) và Đại học Hong Kong (Trung Quốc) thực hiện cho thấy AI tạo sinh có thể cải thiện kết quả làm bài tập trong ngắn hạn, nhưng lại làm suy giảm năng lực học tập thực chất nếu bị lạm dụng.
Nhóm nghiên cứu theo dõi hơn 26.000 học sinh trung học tại một huyện ở miền Trung Trung Quốc trong 30 tháng (9/2022-6/2025). Khoảng 80% học sinh sử dụng các công cụ AI như Doubao, DeepSeek, ChatGLM, Ernie Bot và Qwen để hỗ trợ học tập.
Nghiên cứu trên hơn 26.000 học sinh Trung Quốc cho thấy AI giúp rút ngắn thời gian học tập, nhưng phụ thuộc vào công cụ này sẽ làm suy giảm kết quả các kỳ thi. Ảnh minh họa: Chikita University.
Kết quả cho thấy AI giúp điểm bài tập tăng trung bình 18% và rút ngắn thời gian hoàn thành từ 64 phút xuống còn 45 phút. Tuy nhiên, chỉ sau khoảng 6 tháng, điểm kiểm tra hằng tháng của nhóm sử dụng AI đã giảm khoảng 20%. Sau hai năm, điểm thi tuyển sinh vào THPT giảm 24%, còn điểm kỳ thi tuyển sinh đại học (Gaokao) giảm 18%.
Theo các tác giả, nguyên nhân là AI làm thay quá trình tư duy của học sinh. Có tới 81% học sinh sử dụng AI để tạo đáp án trực tiếp, trong khi chỉ 19% dùng AI như công cụ hỗ trợ phân tích và tìm hiểu. Nhóm sử dụng AI theo cách thứ hai hầu như không ghi nhận sự sụt giảm kết quả học tập.
Nghiên cứu gọi hiện tượng này là "bào mòn năng lực tư duy". Khi AI thay thế "nỗ lực nhận thức" - quá trình tự suy nghĩ, phân tích và giải quyết vấn đề - người học dễ rơi vào "ảo giác thành thạo", tưởng rằng mình học hiệu quả vì hoàn thành bài nhanh và đạt điểm cao, trong khi năng lực thực chất lại suy giảm theo thời gian.
Mức ảnh hưởng cũng khác nhau giữa các môn học. Nhóm khoa học xã hội giảm mạnh nhất (27%), tiếp theo là các môn STEM (22%), tiếng Anh (17%) và tiếng Trung (9%). Học sinh trung học cơ sở chịu tác động lớn hơn học sinh trung học phổ thông; nam sinh và nhóm học sinh có thành tích cao cũng ghi nhận mức suy giảm mạnh hơn.
Các tác giả lưu ý tác động tiêu cực của AI diễn ra chậm nên khó nhận biết trong giai đoạn đầu. Trong hai năm đầu, điểm trung bình chỉ giảm khoảng 3,4%, nhưng khi tỷ lệ sử dụng AI tăng lên khoảng 80%, mức suy giảm tích lũy tiến gần 10%.
Tại một diễn đàn khoa học ở Bắc Kinh, nhà nghiên cứu Cao Văn Bân thuộc Viện Tâm lý học, Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc cho rằng trong kỷ nguyên AI, điều quan trọng không phải hạn chế công nghệ mà là bảo vệ quá trình tư duy độc lập. Theo ông, trẻ em cần phát triển các năng lực cốt lõi như thu thập và xử lý thông tin, duy trì tập trung, chuyển đổi nhiệm vụ và xử lý đa nhiệm để thích ứng với môi trường học tập mới.
