Tháng 7 năm ngoái, Antalya - thành phố ven biển thuộc vùng Riviera của Thổ Nhĩ Kỳ - ghi nhận mức nhiệt vượt 46°C, cao nhất trong lịch sử quan trắc. Với hơn 2,6 triệu dân cùng hàng triệu lượt khách du lịch mỗi năm, Antalya vốn đã quen với mùa hè nắng nóng. Tuy nhiên, điều khiến chính quyền thành phố lo ngại là các đợt nắng nóng đang kéo dài hơn, xuất hiện thường xuyên hơn và trở nên khắc nghiệt hơn.
"Nắng nóng không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe người dân mà còn gây sức ép lên lao động ngoài trời, hệ thống y tế và ngành du lịch", bà Melike Kireçcibaşı, Trưởng bộ phận Biến đổi khí hậu và Không rác thải của Antalya, cho biết.
Châu Âu vừa trải qua đợt nắng nóng cực đoan trong tháng 6 và tháng 7/2026. Ảnh: DW/picture alliance.
Antalya không phải trường hợp cá biệt. Theo UNEP, nắng nóng cực đoan đang là hiện tượng thời tiết gây tử vong nhiều nhất trên thế giới, cướp đi gần 500.000 sinh mạng mỗi năm.
Đợt nắng nóng xảy ra tại châu Âu hồi tháng 5 vừa qua, với nền nhiệt tại nhiều khu vực của Pháp cao hơn trung bình từ 10-15°C và liên tiếp phá vỡ các kỷ lục mùa xuân, được Tổng Thư ký Điều hành Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC) Simon Stiell gọi là "lời cảnh tỉnh gay gắt về cuộc khủng hoảng khí hậu".
Trong bối cảnh Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cảnh báo El Niño mạnh đang hình thành và có thể tiếp tục đẩy nhiệt độ toàn cầu lên mức kỷ lục, áp lực buộc các đô thị phải thích ứng ngày càng trở nên cấp bách.
Lập bản đồ nhiệt để ưu tiên hành động
Một trong những kinh nghiệm được Antalya chia sẻ là sử dụng dữ liệu để xác định chính xác các khu vực cần ưu tiên ứng phó.
Thông qua dự án CLIMAAX-MUHIR do Liên minh châu Âu (EU) tài trợ, thành phố đã đánh giá rủi ro nhiệt trên toàn địa bàn và xây dựng bản đồ giao thoa giữa các vùng chịu nhiệt độ cực đoan với khu vực tập trung nhóm dân cư dễ bị tổn thương.
Kết quả cho thấy, dù khu vực đô thị chỉ chiếm khoảng 2,56% diện tích Antalya nhưng lại là nơi sinh sống của 56% dân số. Đáng chú ý, các điểm nóng về nhiệt gần như trùng khớp với những khu dân cư đông đúc nhất.
Từ những dữ liệu này, Antalya đã xây dựng Kế hoạch hành động ứng phó nắng nóng cực đoan, ưu tiên phát triển không gian xanh, hạ tầng làm mát, hệ thống cảnh báo sớm và dịch vụ y tế tại các khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.
Cách tiếp cận tương tự cũng đang được triển khai tại Athens. Dựa trên bản đồ nhiệt đô thị, chính quyền thành phố xác định những khu vực vừa chịu tác động lớn của nắng nóng vừa có điều kiện kinh tế - xã hội dễ bị tổn thương để ưu tiên đầu tư.
Một trong những dự án trọng điểm là tái phát triển khu vực Elaionas với công viên đô thị rộng 215.000 m². Song song đó, Athens đặt mục tiêu trồng mới 5.000 cây xanh mỗi năm. Từ năm 2024 đến nay, thành phố đã trồng hơn 12.400 cây và công khai tiến độ trên nền tảng số Athens Trees nhằm tăng cường sự tham gia của cộng đồng.
Bên cạnh các giải pháp hạ tầng xanh, Paris cũng chia sẻ kinh nghiệm tổ chức diễn tập ứng phó theo kịch bản nhiệt độ 50°C. Mô hình này sẽ được chuyển giao cho các thành viên của mạng lưới nhằm giúp các đô thị đánh giá khả năng chống chịu trước những mức nhiệt chưa từng ghi nhận nhưng được dự báo sẽ xuất hiện trong tương lai.
Thiết kế đô thị cho khí hậu tương lai
Tham gia sáng kiến 50@50 còn có Oulu, thành phố lớn nhất ở cực Bắc của Liên minh châu Âu.
Mùa hè năm ngoái, Phần Lan trải qua đợt nắng nóng kéo dài ba tuần với nền nhiệt khoảng 30°C - hiện tượng được giới khoa học đánh giá là chưa từng có tiền lệ. Một số sân băng tại miền Bắc phải mở cửa làm nơi tránh nóng cho người dân, trong khi các bệnh viện quá tải và ngay cả đàn tuần lộc cũng chịu ảnh hưởng bởi nhiệt độ bất thường.
Oulu là thành phố lớn nhất ở cực Bắc của Liên minh châu Âu. Ảnh: Euronews/Canva.
Theo Kiến trúc sư trưởng thành phố Sanna Pääkkönen, hầu hết nhà ở, trường học và văn phòng tại Phần Lan đều được thiết kế để giữ nhiệt trong mùa đông giá lạnh. Tuy nhiên, chính đặc điểm này khiến các công trình trở nên quá nóng vào mùa hè.
Không chỉ đối mặt với nhiệt độ gia tăng, Oulu còn phải thích ứng với tình trạng lũ lụt, bão và hiện tượng đóng - tan băng thất thường gây ảnh hưởng đến hệ thống hạ tầng.
Để ứng phó, thành phố đang đưa các yếu tố bức xạ nhiệt, hướng nắng và bóng râm vào quy chuẩn quy hoạch mới, đồng thời mở rộng mạng lưới đi bộ và xe đạp nhằm giảm phát thải từ giao thông và hạn chế hiệu ứng đảo nhiệt đô thị.
Từ bản đồ nhiệt của Antalya, những công viên xanh tại Athens đến các tiêu chuẩn quy hoạch mới ở Oulu, các thành phố đều hướng tới một mục tiêu chung là thiết kế đô thị phù hợp với khí hậu của tương lai thay vì khí hậu của quá khứ.
Việc một thành phố nằm gần Vòng Bắc Cực cũng phải xây dựng kế hoạch ứng phó nắng nóng cho thấy biến đổi khí hậu đang diễn ra nhanh hơn dự báo. Với sáng kiến 50@50, UNEP kỳ vọng các đô thị sẽ không còn ứng phó riêng lẻ mà cùng chia sẻ dữ liệu, kinh nghiệm và giải pháp để nâng cao khả năng chống chịu trước những đợt nắng nóng ngày càng cực đoan.
Kinh nghiệm của nhiều thành phố khác
Bên cạnh Antalya, Athens hay Oulu, nhiều thành phố trong mạng lưới 50@50 cũng đang triển khai các giải pháp thích ứng với nắng nóng cực đoan phù hợp với điều kiện tự nhiên và đặc điểm phát triển của từng địa phương.
Tại Paris (Pháp), chính quyền thành phố kết hợp giữa các biện pháp ứng phó khẩn cấp và chiến lược quy hoạch dài hạn. Sau cuộc diễn tập giả định kịch bản nhiệt độ lên tới 50°C vào năm 2023, Paris đã rà soát khả năng ứng phó của các cơ quan chức năng, hệ thống y tế và hạ tầng đô thị. Song song với đó, thành phố đẩy mạnh mở rộng rừng đô thị, tăng diện tích đường phố có bóng mát, phủ xanh trường học và khu dân cư, lắp đặt các điểm nước công cộng, sử dụng vật liệu phản xạ nhiệt và lập bản đồ các khu vực dễ bị tổn thương để ưu tiên đầu tư.
Tại Chennai (Ấn Độ), chính quyền triển khai Kế hoạch hành động ứng phó nắng nóng với các biện pháp như hệ thống cảnh báo sớm, chiến dịch truyền thông nâng cao nhận thức, mở các điểm tránh nóng, bảo đảm nguồn nước sinh hoạt và hỗ trợ các nhóm dân cư dễ bị tổn thương. Về lâu dài, thành phố đưa yêu cầu thích ứng với nhiệt độ cực đoan vào quy hoạch đô thị, khuyến khích thiết kế công trình thông gió tự nhiên và cải tạo nhà ở xã hội, trường học bằng các giải pháp làm mát thụ động nhằm giảm nhiệt trong điều kiện không phụ thuộc nhiều vào điều hòa.
Trong khi đó, Teresina (Brazil) lựa chọn dựa vào thiên nhiên để làm mát đô thị. Thành phố mở rộng hệ thống rừng và công viên đô thị, bảo vệ vùng đất ngập nước, hành lang xanh và các dòng sông nhằm giảm hiệu ứng đảo nhiệt, cải thiện chất lượng không khí và giảm nguy cơ ngập lụt. Các khu vườn cộng đồng, không gian công cộng có bóng mát và giải pháp làm mát bằng nước cũng được phát triển đồng bộ.
Ở Dương Châu (Trung Quốc), thích ứng với nắng nóng được lồng ghép vào chiến lược phát triển đô thị dài hạn. Thành phố phục hồi các vùng đất ngập nước, cải tạo những bãi chôn lấp cũ thành công viên sinh thái và mở rộng mô hình "thành phố bọt biển" với vườn mưa, bề mặt thấm nước và không gian xanh để giảm nhiệt độ và tăng khả năng thoát nước khi xảy ra thời tiết cực đoan.
Trong khi đó, Lagos (Nigeria) tập trung giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị thông qua chương trình trồng cây quy mô lớn. Từ năm 2008, thành phố đã trồng hơn 6,2 triệu cây xanh và xây dựng 327 công viên, vườn công cộng. Theo Kế hoạch thích ứng và tăng cường khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu, Lagos đặt mục tiêu trồng thêm 50.000 cây chịu hạn mỗi năm, phục hồi 300 công viên đô thị và phát triển hệ thống cảnh báo sớm nhằm giảm rủi ro do nắng nóng đối với người dân.
Sáng kiến 50@50 vừa được Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) triển khai với sự tham gia của hơn 50 thành phố trên thế giới, từ Athens, Paris, Barcelona và Tokyo đến Oulu và Dương Châu. Mạng lưới hướng tới việc chia sẻ các giải pháp ứng phó nắng nóng cực đoan, tăng cường khả năng chống chịu và hỗ trợ các đô thị thích ứng với khí hậu đang thay đổi.
"Nắng nóng cực đoan đang định hình lại cuộc sống ở các đô thị trên toàn thế giới. Sáng kiến 50@50 sẽ giúp các nhà lãnh đạo địa phương hành động nhanh hơn thông qua việc chia sẻ kinh nghiệm nhằm bảo vệ người dân, giảm bất bình đẳng và nâng cao khả năng chống chịu của thành phố", bà Inger Andersen, Giám đốc Điều hành UNEP, nhấn mạnh.
