Thái Lan từng có hơn một nửa diện tích đất là rừng vào giữa thế kỷ 20, nhưng con số này hiện chỉ còn khoảng một phần ba do lạm dụng hóa chất, thâm canh độc canh và nạn phá rừng kéo dài nhiều thập kỷ. Hệ quả là tình trạng xói mòn và suy thoái đất lan rộng, ảnh hưởng tới khoảng 34% diện tích đất nông nghiệp vào cuối thập kỷ trước. Các áp lực từ biến đổi khí hậu như hạn hán, lũ lụt và thời tiết cực đoan càng làm suy yếu hệ sinh thái, gây thiệt hại kinh tế ước tính khoảng 2,7 tỷ USD mỗi năm.
Trước thực trạng này, một liên minh gồm Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ) và các đối tác tư nhân đã triển khai dự án hỗ trợ nông dân chuyển đổi tư duy sản xuất theo hướng bền vững. Dự án nhận tài trợ từ Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF) và Bộ Hợp tác Kinh tế và Phát triển Liên bang Đức (BMZ), đồng thời áp dụng bộ tiêu chuẩn của Diễn đàn Lúa gạo Bền vững (SRP) nhằm chứng minh rằng canh tác thân thiện với môi trường không làm giảm thu nhập. Trên thực tế, việc quản lý nước hiệu quả và giảm sử dụng hóa chất đã giúp cải thiện cả hệ sinh thái lẫn sinh kế cho hàng triệu người phụ thuộc vào sản xuất lúa gạo.
Ubon Ratchathani là tỉnh sản xuất lúa gạo lớn nhất của Thái Lan. Ảnh: Rachel Richardson.
Tỉnh Ubon Ratchathani - vùng sản xuất lúa gạo lớn nhất Thái Lan - trở thành một trong những địa phương điển hình của quá trình chuyển đổi này. Tại đây, nhiều nông dân đã đạt được kết quả tích cực từ các mô hình canh tác thông minh, trong đó có ông Thanu Thanakhet. Theo ông, khi những nông dân khác chứng kiến đất đai được cải thiện, chi phí sản xuất giảm và năng suất tăng, họ ngày càng sẵn sàng tham gia mô hình.
Tại trang trại của mình, ông Thanakhet áp dụng kỹ thuật san phẳng mặt ruộng bằng tia laser nhằm tiết kiệm nước và tối ưu hiệu quả sử dụng hạt giống, phân bón. Thay vì đốt rơm rạ sau thu hoạch - một tập quán gây ô nhiễm không khí và làm suy giảm dinh dưỡng đất - ông tận dụng phụ phẩm làm thức ăn gia súc hoặc ủ lại trên ruộng để tái tạo chất hữu cơ. Khi nền đất khỏe hơn, ông giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học, chuyển sang sử dụng phân chuồng, đồng thời đa dạng hóa sản xuất thông qua xen canh chuối, xoài và mít để tạo thêm nguồn thu nhập ổn định. Việc kết hợp chăn nuôi gia cầm cũng giúp tận dụng phụ phẩm nông nghiệp và cung cấp nguồn phân bón hữu cơ, qua đó cải thiện vòng tuần hoàn sinh thái ngay tại trang trại.
Đất bị suy thoái tại vùng. Ảnh: Rachel Richardson.
Với sự đồng lòng của các hộ nông dân, những thay đổi tích cực đang được ghi nhận trên toàn tỉnh Ubon Ratchathani: Năng suất lúa tăng từ 2,5 lên 3,5 tấn mỗi hecta, trong khi thu nhập ròng của nông dân tăng hơn 10%. Dự án hiện tiếp tục mở rộng với sự tham gia của các doanh nghiệp như Olam Agri và Croplife, hỗ trợ khoảng 11.000 hộ nông dân tiếp cận tiêu chuẩn SRP. Tác động tích cực không chỉ dừng lại trong phạm vi đồng ruộng mà còn lan sang các khu rừng lân cận, nơi cộng đồng đang phục hồi hàng nghìn hecta rừng nhằm điều tiết nguồn nước và bảo tồn đa dạng sinh học.
Thay vì độc canh lúa và phụ thuộc vào hóa chất, họ kết hợp chăn nuôi gia cầm để tận dụng phụ phẩm và nguồn phân bón hữu cơ, vừa cải thiện hệ sinh thái trang trại vừa tăng thêm thu nhập ổn định. Ảnh: Rachel Richardson.
Quá trình chuyển đổi này cũng đóng góp quan trọng vào mục tiêu đạt trung hòa suy thoái đất của Thái Lan vào năm 2030 cũng như thực hiện Khung Đa dạng sinh học Toàn cầu Côn Minh - Montreal. Theo ông Thanakhet, phát triển bền vững là một hành trình dài đòi hỏi sự kiên trì và quan sát liên tục. Những thay đổi tích cực đã dần hiện rõ khi lớp đất từng bạc trắng vì nhiễm mặn nay chuyển sang màu sẫm, màu mỡ hơn - minh chứng cho sự hồi sinh của một hệ thống nông nghiệp gắn kết hài hòa giữa hệ sinh thái, sinh kế và niềm tin của người nông dân vào tương lai.
