Hồi sinh 'rốn' lũ: [Bài 1] Nhịp sống mới trên miền tây xứ Nghệ

LTS: Những vùng đất từng oằn mình hứng chịu thiên tai hồi cuối năm 2025 đang dần hồi sinh. Từ mái nhà được dựng lại, ruộng đồng xanh trở lại đến nhịp sống thường ngày vang lên sau mất mát... Loạt bài phản ánh hành trình phục hồi của một số địa bàn dân cư, cùng những nỗ lực hỗ trợ, tái thiết và khát vọng vươn lên sau bão lũ.

Bản làng đứng dậy từ bùn đất

Những ngày đầu năm 2026, ngược lên miền núi phía tây Nghệ An qua các tuyến quốc lộ 7, 48, 16... cảm giác đầu tiên không còn là sự hoang tàn, ngổn ngang như vài tháng trước.

Những dấu vết sạt lở, những bờ taluy âm, taluy dương vẫn còn đó, nhưng xen giữa là tiếng máy xúc san nền, tiếng thợ xây gọi nhau dựng cột, trộn vữa. Trên các triền đồi, những căn nhà mới đang dần hiện hình, thay cho những khoảng trống do lũ cuốn trôi.

Bản Văng Môn (xã Nga My) từng là một trong những điểm bị lũ ống, lũ quét tàn phá nặng nề vào cuối tháng 9/2025. Ba ngôi nhà ven suối Nậm Ngân bị nước lũ cuốn phăng chỉ trong chốc lát. Ngồi trước hiên căn nhà mới, ông Lo Văn Tình, người dân tộc Ơ Đu, chậm rãi kể lại: “Lũ về nhanh lắm, không kịp trở tay. May mà dân bản chạy kịp, còn người là còn tất cả”.

Sau lũ, không chờ đợi hoàn toàn vào hỗ trợ, bà con trong bản đã tự nguyện góp công tháo dỡ, di dời những ngôi nhà còn lại khỏi khu vực nguy hiểm. Chính quyền địa phương nhanh chóng rà soát, bố trí đất ở, hỗ trợ kinh phí và huy động nhân lực hỗ trợ người dân dựng nhà ở mới. Trên những nền đất mới, nhịp sống bản làng dần trở lại. Nhiều hộ đã mua sắm thêm máy móc, nông cụ, chuẩn bị cho vụ sản xuất mới...

Ở xã Nhôn Mai - “tâm lũ” của đợt mưa cực đoan cuối tháng 7/2025, dấu vết thiên tai vẫn in hằn trên từng sườn núi, con suối. Bản Na Lợt, Na Hỷ từng bị lũ ống, lũ quét xé nát, nay đang hồi sinh từng ngày. Bảy hộ dân ở Na Lợt phải tái định cư, làm nhà mới trên những diện tích đất xen kẽ trong bản. Những căn nhà mới chưa hoàn thiện hẳn: có nhà đang “cất nóc”, có nhà mới trát xong tường bao, trong sân còn ngổn ngang vật liệu.

Gia đình ông Lương Văn Hồng là một trong những hộ chịu thiệt hại nặng nề nhất do thiên tai ở Nhôn Mai. Ngôi nhà cũ của gia đình ông bị lũ cuốn trôi hoàn toàn, nhiều tháng liền cả gia đình phải ở nhờ tạm trong điểm trường. Đầu tháng 1/2026, nhờ được anh trai nhường đất và khoản hỗ trợ 250 triệu đồng, ông Hồng mới dựng lại được căn nhà cấp bốn hai gian. “Có nhà mới để đón Tết, dù còn đơn sơ, nhưng vậy là mừng lắm rồi”, ông nói, ánh mắt lộ rõ niềm vui.

Sinh kế được nối lại 

Điều người dân vùng lũ trăn trở nhất sau khi ổn định chỗ ở là làm sao sớm khôi phục sinh kế trong khi ruộng vườn, ao cá, đàn gia súc đã bị cuốn trôi... 

Ở các bản Na Hỷ, Huồi Xá (xã Nhôn Mai), những thửa ruộng bị vùi lấp đang được san gạt, “bóc tách” lớp cát, sỏi để lấy lại mặt bằng. Chưa thể gieo cấy đồng loạt, nhưng từng khoảnh ruộng nhỏ đang dần hồi sinh.

Tại Phá Mựt, sau lũ, nhiều hộ phải di dời khẩn cấp ra Na Hỷ dựng nhà tạm. Những căn nhà lợp tôn còn đơn sơ, nhưng quanh nhà đã xuất hiện những luống rau xanh non. Anh Xồng Bá Tồng, Trưởng bản Phá Mựt, cho biết: “Nhà còn tạm, nhưng bà con tranh thủ gieo rau cải, cải bắp, đậu cô-ve để có cái ăn ngày Tết. Sau lũ, từ nhiều nguồn hỗ trợ, bà con đang từng bước gây lại đàn gà, đàn lợn”.

Ở Huồi Xá, người dân chọn những mô hình sinh kế phù hợp với điều kiện vùng cao: Chăn nuôi dê, bò, trâu, gà, vịt theo quy mô vừa phải. Những đàn vật nuôi chưa nhiều, nhưng đó là “vốn liếng” ban đầu để người dân đứng dậy sau thiên tai.

Không khí khôi phục sinh kế cũng hiện rõ ở xã Tam Quang, một trong những xã chịu ảnh hưởng nặng nề của lũ lịch sử hồi cuối năm 2025. Tại bản Bãi Sợi, ông Nguyễn Công Hợi đang cải tạo lại diện tích đất ven sông Lam từng bị ngập sâu.

“Mất trắng rồi thì phải làm lại thôi. Đất bị nhiễm phèn thì bón vôi, trồng lại cỏ voi cho bò ăn”, ông Hợi nói. Theo chính quyền địa phương, phần lớn diện tích đất sản xuất nông nghiệp đã được cải tạo, người dân đang bước vào gieo cấy vụ Xuân, trồng các loại rau màu ngắn ngày.

Hạ tầng nối lại, niềm tin được bồi đắp

Để sinh kế không bị đứt gãy, cùng với nỗ lực của người dân, tỉnh Nghệ An đã tập trung khắc phục hạ tầng giao thông - “mạch máu” của các xã vùng cao. Hệ thống cầu treo bắc qua sông Lam, sông Nậm Nơn, sông Nậm Mộ bị hư hỏng sau lũ đang được sửa chữa, nâng cấp khẩn trương. Tại xã Lượng Minh, cầu treo bản Lạ được thay mới mặt sàn, gia cố mố cầu, lan can để đảm bảo an toàn phục vụ nhu cầu đi lại của nhân dân trước Tết.

Dọc quốc lộ 16, tuyến đường huyết mạch đi qua nhiều xã biên giới máy móc, công nhân làm việc ngày đêm xử lý sạt lở, mở rộng mặt đường, xây rãnh thoát nước. “Mưa rét lắm, nhưng anh em cố làm nhanh để dân đi lại đỡ khổ”, một công nhân thi công chia sẻ.

Song song với hạ tầng giao thông, tỉnh Nghệ An đã đầu tư hơn 141 tỷ đồng xây dựng 5 khu tái định cư tập trung tại Mỹ Lý, Nhôn Mai, Mường Típ, bố trí chỗ ở an toàn cho hơn 220 hộ dân bị mất nhà hoàn toàn. Các khu tái định cư được quy hoạch đồng bộ từ đường giao thông, điện, nước đến kè chống sạt lở, tạo niềm tin để người dân an cư lâu dài.

Ở cơ sở, cán bộ xã đóng vai trò “giữ nhịp” cho quá trình hồi sinh. Tại Nhôn Mai, cán bộ gần như “ăn bản, ngủ bản”, bám dân, bám việc. Không chỉ hỗ trợ dựng nhà, cán bộ còn hướng dẫn bà con khôi phục sản xuất theo phương châm “trao cần câu”: Trồng rau ngắn ngày, chăn nuôi an toàn, giữ giống, phòng dịch. Thậm chí, cán bộ còn giúp người dân quảng bá, tiêu thụ sản phẩm như chè hoa vàng, rau cải H'Mông, gà đen, lợn bản trên mạng xã hội.

Một điểm tựa bền bỉ khác là lực lượng Bộ đội Biên phòng. Hàng nghìn ngày công đã được cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Nhôn Mai đóng góp để giúp dân san nền, vận chuyển vật liệu, dựng và sửa chữa nhà cửa. Không chỉ dựng lại mái nhà, bộ đội còn cùng bà con gieo rau, sửa chuồng trại, gây lại đàn vật nuôi - những việc nhỏ nhưng có ý nghĩa lớn trong hành trình khôi phục sinh kế.

Từ Nhôn Mai đến Tam Quang, từ những bản làng ven sông Lam đến các xã biên giới xa xôi, hành trình hồi sinh sau lũ vẫn còn nhiều gian nan. Nhà cửa chưa hoàn thiện hết, ruộng đồng chưa kịp xanh đều, sinh kế mới chỉ ở bước khởi đầu. Nhưng trong những căn nhà mới dựng, trong những luống rau non, đàn gà vừa gây lại, có thể cảm nhận rõ một sức sống đang trở về.