'Vác tù và' trong kỷ nguyên số: [Bài 4] Tìm sức bật cho vùng biên Lũng Nặm

'Nhóm sở thích' có nhiều người thích

Con đường dẫn vào xóm Nặm Giạt ngoằn ngoèo men theo những sườn núi đá của xã Lũng Nặm (tỉnh Cao Bằng). Những ngày đầu tháng 7, cơn mưa rào đến bất chợt để lại những vệt loang lổ trên lối đi sâu hun hút.

Lũng Nặm là xã vùng III của tỉnh Cao Bằng, nơi địa hình bị chia cắt mạnh bởi những dãy núi đá nối tiếp nhau. Trên diện tích trải dài hơn 40 cây số, những xóm làng nằm rải rác giữa các thung lũng nhỏ. Với người dân nơi đây, cuộc sống là hành trình tìm nguồn nước để sinh sống và sản xuất.

Từ UBND xã Lũng Nặm đi khoảng 3 cây số, xóm Nặm Giạt nằm gọn dưới dãy núi Lung Hỏa. Xóm có 80 hộ dân, trong đó hơn 60% là hộ nghèo. Đó là con số thống kê, còn theo ông Đàm Văn Hiệp, Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng xóm, cả xóm chỉ có vài hộ đủ ăn quanh năm. Cuộc sống của người dân chủ yếu gắn với cây ngô, dong riềng, gừng và chăn nuôi nhỏ lẻ.

Vừa nói ông Đàm Văn Hiệp vừa lấy chiếc điện thoại cảm ứng, mở tệp lưu trữ thông tin của từng hộ dân trong xóm. Dạo gần đây, anh thường xuyên sử dụng thiết bị công nghệ để triển khai công việc thay cho những cuốn sổ giấy như trước. Trong tệp dữ liệu ấy ghi rõ hoàn cảnh từng hộ dân, đã được hỗ trợ từ chương trình nào, mức hỗ trợ ra sao và kết quả thực hiện thế nào. Mỗi khi xã thông báo có thêm một chương trình hỗ trợ mới, Bí thư Hiệp lại mở tệp dữ liệu để rà soát, tìm chính sách phù hợp với từng gia đình.

Với đặc thù của một cộng đồng vùng cao, Nặm Giạt nhiều năm qua luôn nằm trong danh sách được thụ hưởng nhiều chương trình hỗ trợ từ Trung ương, các tổ chức và nguồn xã hội hóa khác. Những chương trình này mang lại cơ hội để hộ nghèo tiếp cận nguồn vốn vay, từng bước phát triển sinh kế.

Chương trình ông Hiệp nhớ nhất là năm 2016, khi huyện Hà Quảng (cũ) tiếp nhận nguồn hỗ trợ từ Dự án Phát triển kinh doanh với người nghèo nông thôn tỉnh Cao Bằng (DBRP) do Quỹ Quốc tế về Phát triển nông nghiệp (IFAD) tài trợ. Mục tiêu của dự án là cấp vốn vay cho các nông hộ tại từng xóm để phát triển chăn nuôi hoặc trồng trọt.

Thời điểm đó huyện yêu cầu lãnh đạo các xóm lập danh sách các hộ để thành lập nhóm vay vốn. Mỗi nhóm phải có tối thiểu 5 hộ và tối đa 20 hộ, đồng thời phải bảo đảm có đủ các thành phần gồm hộ nghèo, cận nghèo và hộ trung bình.

Nhóm vay vốn thực hiện dự án được thành lập với tên gọi "Nhóm sở thích". Nhưng nhìn quanh 80 hộ dân trong xóm, hộ nào cũng cần được hỗ trợ. Nếu chỉ chọn một vài hộ thì thật khó biết nên ưu tiên ai, trong khi chương trình rất nghiêm ngặt ở khâu hậu kiểm. Nếu thực hiện không đúng theo phương án đã đăng ký, toàn bộ nguồn vốn có thể bị thu hồi.

Suy nghĩ chán chê, Bí thư Hiệp quyết định đến gặp từng hộ để rà soát. Nhưng với nhiều gia đình ở Nặm Giạt khi ấy, khoản tiền đối ứng tương đương cả một vụ ngô. Có người hào hứng, cũng có người lắc đầu vì không biết xoay xở tiền vốn ở đâu, có người lại e ngại góp rồi không lấy lại được. Ông Hiệp kiên nhẫn giải thích, hướng dẫn cách chăn nuôi, trồng trọt để bà con hiểu, đồng thời hỗ trợ cùng bà con đóng góp vào quỹ chung để đủ điều kiện đáp ứng chương trình hỗ trợ nguồn vốn vay. 

Mỗi buổi tối khi ấy giống như một cuộc 'sát hạch' nhỏ giữa cán bộ với dân. Điều quan trọng nhất vẫn là lựa chọn đúng đối tượng phù hợp với yêu cầu của dự án. Theo quy định, sau một năm, mỗi hộ phải hoàn trả đầy đủ khoản vay. "Nếu một hộ được vay tối đa 20 triệu đồng thì sau một năm phải hoàn trả đầy đủ. Nếu không, nhóm sẽ không thể kết nạp thêm thành viên mới trong năm tiếp theo", ông Hiệp ví dụ.

Anh Đàm Minh Quân là người trẻ khi ấy được ông Hiệp giao nhiệm vụ phối hợp triển khai các hoạt động phát triển kinh tế ở Nặm Giạt. Sinh năm 1982, đã tốt nghiệp cao đẳng dưới Hà Nội, Quân được Bí thư xóm tin tưởng để cùng xây dựng kế hoạch phát triển, đồng thời vận hành mô hình.

"Bí thư xóm bảo với tôi, phần hỗ trợ của dự án rất quan trọng, là yếu tố ban đầu tạo sự khích lệ, tuy nhiên, quan trọng hơn phải có phương án để bà con tiếp tục phát triển sau khi chương trình kết thúc, không để tình trạng đầu voi đuôi chuột, lãng phí vốn và công sức ban đầu", Đàm Minh Quân chia sẻ.

Dạo ấy, Bí thư Đàm Văn Hiệp và "trợ lý" Quân cùng các cán bộ chụm đầu bàn chuyện suốt, thời gian họ gặp nhau còn nhiều hơn gặp người nhà, từ lên kế hoạch phát triển sản xuất đến phổ biến quy trình sản xuất, hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc để cây sinh trưởng tốt. Hai loại cây trồng chủ lực được chọn là gừng và dong riềng.

Từ hiệu quả sản xuất bước đầu chưa cao, ông Hiệp lại lặn lội lên huyện Hà Quảng (cũ), trình bày, đề xuất, đề nghị cán bộ Trung tâm Khuyến nông xuống tận nơi hướng dẫn bà con kỹ thuật trồng trọt. Rồi từ trồng trọt sang chăn nuôi. Mỗi hộ chỉ nuôi vài con bò, con trâu nhưng cũng cần đúng kỹ thuật, biết tận dụng các phụ phẩm từ đồng ruộng làm thức ăn để nâng cao hiệu quả sản xuất.

Gia đình bà Đàm Thị Lung, xóm Nặm Giạt, vay 15 triệu đồng để mua một con nghé. Bà Lung kể: "Từ lúc tham gia, anh Hiệp, anh Quân thường xuyên hỏi han tình hình xem trâu nuôi có tốt không, có cần hỗ trợ gì không. Sau hơn một năm nuôi, trâu trưởng thành, gia đình bán được 25 triệu đồng, lãi hơn 10 triệu đồng. Vừa bù được khoản vay, vừa có thêm một khoản để trang trải cuộc sống". Bà nói, số tiền lãi ấy với các hộ dân nơi đây là tương đương thu nhập từ một vụ ngô chứ chẳng ít đâu.

Ban đầu, "Nhóm sở thích" chỉ có 8 thành viên, phải gây dựng đủ 16 triệu đồng vốn đối ứng trước khi hoàn tất các thủ tục để dự án giải ngân hơn 82,5 triệu đồng. Hộ nào có nhu cầu đầu tư chăn nuôi, trồng trọt, sẽ đăng ký vay từ 5 đến 20 triệu đồng, đến hạn sẽ hoàn trả cả gốc lẫn lãi để các hộ khác luân phiên tiếp tục được tiếp cận nguồn vốn. Căn cứ vào hoàn cảnh riêng từng gia đình, ông Hiệp cùng anh Quân sẽ tư vấn cho hộ gia đình phương án vay phù hợp và cùng đồng hành, hỗ trợ để bảo đảm sinh lời, có nguồn tiền trả nợ vào dịp cuối năm và có tiền cho gia đình trang trải cuộc sống.

Sau gần 5 năm hoạt động, "Nhóm sở thích" đã phát triển lên 15 hộ thành viên, trong đó 5 hộ nghèo trước đây đều đã thoát nghèo. Đến nay, các hộ đều đã có bò, trâu, lợn để phát triển chăn nuôi.

Khi chương trình kết thúc, nguồn vốn vay được chuyển về xã quản lý. Từ đó, "Nhóm sở thích" tiếp tục được duy trì và mở rộng, đón thêm những hộ nghèo tham gia để hỗ trợ vay vốn.

Cứ mỗi năm qua đi, Bí thư Hiệp lại bổ sung thêm thông tin các hộ vào danh sách của mình. Giờ từng hộ làm ăn, kinh tế ra sao, ông đều nắm chắc. Danh sách của nhóm cứ thế dài thêm chưa biết khi nào kết thúc, vì theo cách nói vui của bà con: "Nhóm sở thích được nhiều người thích"...

Mong mỏi vượt qua khoảng lưng chừng chính sách

Cách xóm Nặm Giạt chừng 2 cây số, men theo con đường đất sình lầy sau mưa là tới xóm Thượng Thôn, xã Lũng Nặm. Những vách núi đá bạc màu nối tiếp nhau đến cuối tầm mắt, ôm lấy những mái nhà nhỏ nằm lọt thỏm giữa các triền đá và thung lũng hẹp.

Thượng Thôn được thành lập sau khi sáp nhập hai xóm Lũng Mủm và Thượng Sơn, hiện có 130 hộ dân thuộc nhiều dân tộc cùng sinh sống. Theo thống kê của Trưởng xóm Đàm Thị Bằng, khoảng 30% số hộ thuộc diện nghèo và cận nghèo.

Nói đến đây, người phụ nữ vừa được người dân tín nhiệm bầu làm Trưởng xóm hồi năm ngoái quay mặt đi lau nước mắt. Trước khi đảm nhận công việc ở cơ sở, chị là giáo viên Trường Tiểu học Tổng Cọt, sau đó tham gia Chi hội Phụ nữ xóm rồi gắn bó với công tác dân vận. Càng đi nhiều, gặp nhiều hộ dân, chị càng trăn trở khi khoảng cách từ chính sách đến thực tế vẫn còn hiện hữu.

"Đi rà soát hộ nghèo mà thấy nhà nào cũng khó. May ra chỉ một vài hộ có con em xuống các khu công nghiệp làm việc, mỗi tháng gửi về được vài triệu đồng, còn lại đều trông vào mấy nương ngô, ít khoảnh dong riềng và vài con lợn, con bò. Làm nông ở đây chỉ đủ cầm cự qua ngày", chị Bằng kể.

Những năm qua, từ Chương trình 135, Chương trình 30a đến các chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo đều đã mang nguồn lực đến với người dân, từ con giống, cây giống, téc chứa nước đến các mô hình sinh kế. Điều khiến trưởng xóm trăn trở là số lượng đối tượng được thụ hưởng có hạn, trong khi phần lớn các gia đình đều có hoàn cảnh không quá khác biệt, nhiều trường hợp khó khăn vẫn đứng ngoài chính sách.

Trường hợp khiến chị nhớ nhất là bà Đào Thị Sinh, hơn 75 tuổi, bị khuyết tật, sống đơn thân ở xóm Lũng Mủm cũ, nay thuộc xóm Thượng Thôn. Căn nhà nhỏ của bà nằm nép dưới chân núi đá, xung quanh chỉ có vài nương ngô và mảnh đất cằn cỗi. Cha mất từ khi còn nhỏ, mẹ đi bước nữa, bà lớn lên trong cảnh mồ côi rồi làm công nhân bảo dưỡng đường bộ của tỉnh Cao Bằng. Khi sức khỏe giảm sút, bà nghỉ việc và nhận khoản lương hưu hơn 2 triệu đồng mỗi tháng. Chính khoản lương ấy khiến bà không đủ điều kiện được công nhận là hộ nghèo, dù không chồng, không con và không còn khả năng lao động.

Tháng 6 vừa qua, nhờ sự hỗ trợ của một doanh nghiệp, bà được tài trợ xây dựng một ngôi nhà mới. Chị Bằng vẫn nhớ thời điểm các đơn vị thiện nguyện xây nhà cho bà Sinh, chị đã phối hợp với xã sử dụng điểm trường mầm non tại Lũng Mủm làm nơi ăn nghỉ cho đội thi công. Nước phục vụ xây dựng khan hiếm, nhiều hộ dân lúc đầu e ngại không thể hỗ trợ vì chính họ cũng không đủ dùng. Chị tổ chức họp xóm, cùng bà con tìm phương án phù hợp, mang xô chậu hứng nước mưa, tích trữ từng chút nước để hỗ trợ đoàn xây dựng.

Nhắc đến mùa mưa, chị Bằng lại nhớ con đường mòn đất, sỏi đá lởm chởm dài gần 3 cây số dẫn vào khu vực xóm Lũng Mủm cũ. Mỗi khi mưa xuống, con đường nhanh chóng biến thành những bãi sình lầy kéo dài, khiến từng bước chân người lớn trở nên nặng nhọc. Còn những đứa trẻ thì không thể tự đến trường. Không muốn các em thiệt thòi vì cái khó, chị đã huy động đoàn viên, thanh niên trong xóm thay nhau cõng từng em nhỏ vượt qua những đoạn đường lầy lội để đến lớp. Dẫu trời mưa, đường sá trơn trượt và vất vả, nụ cười hồn nhiên của lũ trẻ sau mỗi buổi đến trường vẫn đủ để xua tan mọi nhọc nhằn.

Sau mỗi cơn mưa, những vạt nắng lại len qua vách núi, trải những dải sáng dài trên các triền đá xám ở Thượng Thôn. Nhưng ánh nắng ấy chưa đủ xua đi nỗi trăn trở trong lòng cán bộ khi cái nghèo còn đeo bám bản làng. Không ít gia đình, dù đã ra khỏi danh sách hộ nghèo, vẫn loay hoay ở khoảng lưng chừng của chính sách. Họ không còn là hộ nghèo trên giấy tờ, nhưng cũng chưa bao giờ thực sự thoát khỏi cái nghèo trong cuộc sống. Bởi vậy, điều chị Bằng mong mỏi không chỉ là có thêm nhiều chương trình hỗ trợ, mà còn là những chính sách đủ linh hoạt để "chạm" đến từng hoàn cảnh, để những người đang chật vật mưu sinh nơi vùng biên viễn không bị bỏ lại phía sau.

"Hiểu" để cùng tạo sức bật

Ở trụ sở UBND xã Lũng Nặm, ông Nông Trung Trực, Chủ tịch UBND xã vừa rót chén trà vừa hướng ánh mắt về những dãy núi trùng điệp phía xa. Trong từng lời kể của ông luôn thấp thoáng những nỗi trăn trở. Ở một vùng biên còn thiếu cả nước sinh hoạt, câu chuyện giảm nghèo chưa bao giờ là bài toán dễ tìm lời giải.

Ông Trực cho biết, xã Lũng Nặm mới được thành lập trên cơ sở sáp nhập hai xã Thượng Thôn và Lũng Nặm. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính tháng 7 năm nay, địa phương tổ chức lại 11 xóm thành 8 xóm mới, đồng thời giữ nguyên 13 xóm còn lại.

Khu vực Lũng Nặm cũ nằm sát biên giới với huyện Tịnh Tây, Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây (Trung Quốc), nhiều năm nay luôn đối mặt với tình trạng thiếu nước sinh hoạt. Cứ vào mùa khô, người dân lại phải đi hàng cây số để gùi từng can nước về dùng. Ông Trực nhớ lại, năm ngoái, Trung ương phải huy động xe chở nước lên các xóm hỗ trợ. Mỗi xóm được cấp hơn 6 khối nước, nhưng rồi số nước ấy cũng chỉ đủ giúp bà con cầm cự trong một thời gian ngắn.

"Từ các chương trình mục tiêu quốc gia, người dân ở hầu hết các xóm, bản đều đã từng bước được tiếp cận chính sách hỗ trợ. Tuy nhiên, những nguồn lực ấy mới chỉ góp phần tăng thêm thu nhập để phục vụ sinh kế trước mắt, chứ chưa tạo được sức bật cho cả vùng. Chúng tôi cũng kéo thêm các dự án, huy động thêm nguồn lực tài trợ về xã, phối hợp với đội ngũ lãnh đạo thôn, bản để rà soát, lựa chọn đúng những hộ thực sự phù hợp để hỗ trợ", ông Trực nói.

Điều mà ông Trực nhắc nhiều nhất là chữ "hiểu". Muốn chính sách phát huy hiệu quả thì trước hết phải hiểu người dân. Những người giữ trọng trách Bí thư chi bộ, trưởng thôn nhiều khi phải nắm rõ từng gia đình đang nuôi bao nhiêu con bò, bán được với giá nào, lãi hay lỗ, vụ mùa vừa rồi được hay mất. Những điều ấy hiếm khi thể hiện đầy đủ trên giấy tờ, mà chỉ có khi bám sát địa bàn, đi từng ngõ, gõ từng nhà và đồng hành cùng cuộc sống của bà con.

Theo ông Trực, quan điểm chung là cố gắng không phụ thuộc hoàn toàn vào các chương trình hỗ trợ từ Trung ương. "Chúng tôi vừa lựa chọn những người có uy tín, có khả năng dẫn dắt ở từng thôn, xóm, vừa phải nắm chắc tình hình cơ sở để xây dựng những kế hoạch phát triển kinh tế phù hợp với từng vùng", Chủ tịch Lũng Nặm chia sẻ.

Xã cũng đưa về nhiều chương trình tập huấn phát triển nông nghiệp dành cho đội ngũ lãnh đạo thôn, bản để sau đó họ trở thành những người trực tiếp hướng dẫn, hỗ trợ bà con áp dụng vào sản xuất. Cùng với đó, địa phương khuyến khích lớp thanh niên trẻ trong bản tích cực học tập, rèn luyện ở những địa phương phát triển hơn, rồi trở về đóng góp cho quê hương.

Như lời ông Trực khẳng định đó mới là tinh thần và ý chí mà Lũng Nặm đang kiên trì vun đắp.