Doanh nghiệp tìm lực đẩy từ chuyển đổi số - xanh

Ngày 30/3, tại Hà Nội, Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức Hội thảo với chủ đề “Chuyển đổi số - xanh: Động lực phát triển doanh nghiệp trong kỷ nguyên mới”, thu hút sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp.

Chuyển đổi kép - xu thế tất yếu

TS Đào Xuân Hưng, Tổng Biên tập Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường, nhấn mạnh, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh không chỉ giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất, ứng dụng khoa học công nghệ, mà còn mở rộng không gian phát triển thông qua thương mại điện tử, kết nối thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong bối cảnh các tiêu chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe, đặc biệt là các yêu cầu về phát thải và bảo vệ môi trường, doanh nghiệp không thể tiếp tục mô hình tăng trưởng tuyến tính, tiêu tốn tài nguyên. Thay vào đó, chuyển sang kinh tế nông nghiệp sinh thái, tuần hoàn đã trở thành yêu cầu bắt buộc.

Theo TS Đào Xuân Hưng, xu hướng nổi bật hiện nay là “chuyển đổi kép” - sự kết hợp giữa chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Trong đó, công nghệ số và dữ liệu quốc gia không chỉ đóng vai trò hỗ trợ mà đã trở thành nguồn tài nguyên chiến lược, góp phần kiến tạo các giá trị xanh bền vững.

Đối với doanh nghiệp, đặc biệt là các đơn vị trong chuỗi giá trị nông nghiệp, việc làm chủ hạ tầng số và khai thác hiệu quả dữ liệu được xem là chìa khóa để tối ưu chi phí, minh bạch chuỗi cung ứng, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và tiếp cận các nguồn tài chính xanh.

Tháo gỡ rào cản, thúc đẩy phát triển bền vững

Tại hội thảo, PGS.TS. Phạm Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch cho rằng, ngành nông nghiệp Việt Nam đang đối mặt với áp lực môi trường và yêu cầu ngày càng cao từ thị trường, đòi hỏi một cách tiếp cận mang tính hệ thống.

Những hạn chế nội tại của ngành như sản xuất phân tán, tổn thất sau thu hoạch cao và giá trị gia tăng thấp. Trong khi đó, các yêu cầu mới đặt ra là cần bảo đảm truy xuất nguồn gốc, minh bạch thông tin, giảm phát thải và nâng cao giá trị sản phẩm. Áp lực kép từ biến đổi khí hậu và cạnh tranh thị trường đang buộc ngành Nông nghiệp và Môi trường phải thay đổi mạnh mẽ.

Do đó, công nghệ số không chỉ giúp nâng cao năng suất, mà còn là công cụ quan trọng để kiểm soát toàn bộ quá trình sản xuất, bảo quản và chế biến, góp phần giảm phát thải và nâng cao hiệu quả. Thực tế cho thấy, việc ứng dụng công nghệ số đã mang lại những kết quả tích cực.

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt gần 70 tỷ USD, tăng trưởng GDP ngành đạt khoảng 3,7-3,92%. Nhiều mô hình ứng dụng công nghệ như internet vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI), thiết bị bay không người lái (drone) hay công nghệ chuỗi khối (blockchain) đã giúp giảm chi phí sản xuất từ 15 đến 25% và tăng năng suất từ 10 đến 15%.

Tại Việt Nam, theo Quyết định số 749/QĐ-TTg, nông nghiệp là một trong 8 lĩnh vực ưu tiên chuyển đổi số. Thực tế cho thấy, quá trình này đang từng bước chuyển từ "sản xuất theo kinh nghiệm" sang "quản trị chính xác".

Nhiều công nghệ đã được áp dụng như IoT giám sát môi trường, drone phun thuốc, AI dự báo dịch bệnh hay các nền tảng truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử nông sản. Điều này không chỉ giúp đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế, mà còn gia tăng giá trị sản phẩm.

Ngoài ra, trong các chương trình sản xuất nông nghiệp phát thải thấp, việc số hóa quy trình đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) đã tạo ra cơ sở dữ liệu minh bạch, phục vụ việc cấp tín chỉ carbon. Đây được xem là hướng đi mới, mở ra nguồn tài chính xanh đầy tiềm năng cho doanh nghiệp.

Bên cạnh những kết quả đạt được, tại Hội thảo, các đại biểu cũng thẳng thắn chỉ ra nhiều khó khăn. Hiện mới khoảng 30% doanh nghiệp nông nghiệp ứng dụng công nghệ số, chủ yếu ở các khâu đơn giản. Việc triển khai các công nghệ tiên tiến vẫn tập trung ở một số doanh nghiệp lớn.

Để thúc đẩy quá trình chuyển đổi, các chuyên gia đề xuất cần hoàn thiện khung chính sách tích hợp giữa chuyển đổi số và chuyển đổi xanh; xây dựng cơ chế tín dụng xanh ưu đãi; phát triển thị trường carbon trong nông nghiệp; chuẩn hóa hệ thống tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc và đánh giá phát thải.

Cùng với đó, cần đầu tư đồng bộ hạ tầng số, mở rộng internet băng rộng đến vùng sản xuất, phát triển hệ thống cảm biến và nền tảng số phục vụ quản lý, truy xuất và giao dịch nông sản. Việc phát triển nguồn nhân lực, tăng cường đào tạo kỹ năng công nghệ và nâng cao nhận thức về sản xuất bền vững cũng được xác định là yếu tố then chốt.

Thu hẹp khoảng cách giữa “tuyên bố xanh” và “hành động xanh”

Theo chuyên gia Hà Phan Kim Nguyệt, Giám đốc điều hành UPGREEN Việt Nam, mặc dù hơn 76% doanh nghiệp Việt Nam đã tích hợp yếu tố môi trường, vẫn tồn tại khoảng cách lớn giữa cam kết và thực thi, với nguy cơ “tẩy xanh” do thiếu dữ liệu và hệ thống đo lường.

Để khắc phục, bà Nguyệt đề xuất cần tập trung vào hai trụ cột: thiết kế tuần hoàn nhằm tái cấu trúc vòng đời sản phẩm và truy xuất số để minh bạch hóa dữ liệu môi trường. Sự kết hợp này giúp doanh nghiệp chuyển từ “tiếp thị bền vững” sang “chứng minh bền vững” bằng các chỉ số cụ thể.

Thực tiễn cho thấy, việc ứng dụng vật liệu tái chế gắn với công nghệ số không chỉ giảm tác động môi trường mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh. Doanh nghiệp nên bắt đầu từ quy mô nhỏ, đồng thời cần hoàn thiện tiêu chuẩn, đào tạo và hệ sinh thái hỗ trợ.

Chuyển đổi xanh, vì vậy, không chỉ là đổi mới công nghệ mà còn là thay đổi tư duy: từ tuyến tính sang tuần hoàn, từ cam kết sang dữ liệu kiểm chứng.

Dù còn nhiều rào cản về nguồn lực, công nghệ và năng lực quản trị, song với sự đồng hành của Nhà nước, các viện nghiên cứu, doanh nghiệp và người dân, quá trình chuyển đổi số - xanh được kỳ vọng sẽ tiếp tục được đẩy mạnh trong thời gian tới. Đây không chỉ là giải pháp bảo vệ môi trường, giảm phát thải mà còn là con đường nâng cao giá trị nông sản, tăng sức cạnh tranh, hướng tới nền nông nghiệp hiện đại, hiệu quả và bền vững.