Được phát động hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947-27/7/2027), chiến dịch không chỉ đặt ra những mục tiêu cụ thể về tìm kiếm, quy tập và xác minh danh tính hài cốt liệt sĩ mà đã mở ra một cuộc tổng động viên của cả hệ thống chính trị, quy tụ sức mạnh của Nhà nước, quân đội, giới khoa học và toàn xã hội để thực hiện một nhiệm vụ đặc biệt thiêng liêng: Đưa các anh trở về.
Theo kế hoạch, từ 15/3/2026 đến 27/7/2027, cả nước phấn đấu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; lấy mẫu khoảng 230.000 phần mộ chưa xac định danh tính; giám định khoảng 18.000 mẫu ADN; xây dựng và hoàn thiện cơ sở dữ liệu gen thân nhân liệt sĩ, đồng thời đẩy mạnh rà phá bom mìn tại những địa bàn trọng điểm phục vụ công tác tìm kiếm.
Đằng sau những con số ấy là khối lượng công việc đồ sộ, từ thu thập thông tin, khảo sát thực địa, quy tập hài cốt, lấy mẫu sinh phẩm, giám định ADN đến hoàn thiện hồ sơ và đối sánh dữ liệu...
Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà - Trưởng ban Chỉ đạo 515 quốc gia, dâng hương tưởng niệm các liệt sĩ quân tình nguyện, chuyên gia Việt Nam hy sinh tại Lào trong lễ truy điệu và an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Tông Khao, Điện Biên. Ảnh: An Nhiên.
Từ Trung ương đến địa phương, từ lực lượng quân đội, công an đến các ngành nội vụ, khoa học và công nghệ, ngoại giao, y tế; từ các viện nghiên cứu, phòng thí nghiệm đến những cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử và người dân từng sống trên các chiến trường xưa, tất cả đều trở thành một phần của hành trình tìm kiếm những người lính chưa trở về. Bởi vậy, Chiến dịch 500 ngày đêm là cuộc tổng động viên của cả dân tộc, nơi mỗi người đều có thể góp một phần trách nhiệm để thực hiện lời hứa thiêng liêng của Tổ quốc đối với những người đã hiến dâng tuổi xuân cho độc lập, tự do của đất nước.
Bộ não của chiến dịch đặc biệt
Để cuộc tổng động viên ấy vận hành thống nhất trên phạm vi cả nước, Chính phủ giao Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515) giữ vai trò cơ quan điều phối trung tâm.
Nếu các đội quy tập là những người trực tiếp băng rừng, vượt núi đi tìm đồng đội, thì Ban Chỉ đạo 515 chính là Sở chỉ huy của toàn chiến dịch, nơi xây dựng kế hoạch, điều phối lực lượng, phân bổ nguồn lực và tháo gỡ những khó khăn phát sinh trong suốt quá trình triển khai.
Với cơ chế vận hành nhiều tầng, Chiến dịch 500 ngày đêm với quy mô lớn nhưng được vận hành bởi cơ chế phối hợp chặt chẽ từ Trung ương đến cơ sở.
Ở cấp quốc gia, Ban Chỉ đạo 515 giữ vai trò hoạch định chiến lược, xây dựng kế hoạch tổng thể, giao chỉ tiêu, phân công nhiệm vụ và thường xuyên kiểm tra, đôn đốc tiến độ thực hiện. Mọi chủ trương lớn, mọi giải pháp tháo gỡ khó khăn trong quá trình triển khai đều được điều phối thống nhất từ Sở chỉ huy trung tâm.
Ở cấp địa phương, tất cả các tỉnh, thành phố đều thành lập Ban Chỉ đạo 515 cấp tỉnh. Trưởng ban thường là lãnh đạo UBND tỉnh; Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh làm cơ quan thường trực, phối hợp với các sở, ngành, chính quyền cơ sở xây dựng kế hoạch phù hợp với điều kiện từng địa bàn. Từ đó, các đội quy tập chuyên trách được kiện toàn, các tổ lấy mẫu ADN, tổ khảo sát thực địa, tổ thu thập thông tin và lực lượng hỗ trợ kỹ thuật được tổ chức đồng bộ.
Băng rừng vượt suối tìm hài cốt liệt sĩ. Ảnh: Nguyễn Khánh.
Ở tuyến đầu là những cán bộ, chiến sĩ của các đội quy tập - những người băng rừng, vượt suối, khảo sát từng địa điểm, khai quật, bảo quản hài cốt, lập hồ sơ, lấy mẫu sinh phẩm và bàn giao theo quy trình thống nhất. Phía sau mỗi chuyến đi ấy luôn là sự phối hợp của nhiều lực lượng: cán bộ lưu trữ, chuyên gia bản đồ, nhà khoa học, chính quyền địa phương, cựu chiến binh và người dân.
Chính sự kết nối giữa các tầng nấc ấy đã tạo nên sức mạnh của chiến dịch. Mỗi đơn vị đảm nhiệm một phần việc, nhưng tất cả cùng hướng tới một mục tiêu chung: Tìm lại tên tuổi cho những người đã hy sinh.
Khoa học đồng hành cùng ký ức
Thực tế những ngày qua cho thấy, rất nhiều cuộc tìm kiếm được khởi đầu từ một ký ức. Những trang nhật ký chiến trường, tấm sơ đồ tác chiến đã úa mờ; lời kể của cựu chiến binh từng trực tiếp chôn cất đồng đội; ký ức của người dân sống gần chiến trường năm xưa, hay chỉ là một lá thư gửi về gia đình còn nhắc đến địa danh cuối cùng trước khi người lính ngã xuống... Những mảnh ký ức dù nhỏ đều được tiếp nhận, phân loại, đối chiếu với hồ sơ quân nhân, bản đồ quân sự và dữ liệu lưu trữ. Khi đủ căn cứ khoa học và thực tiễn, các đội quy tập sẽ tổ chức khảo sát, khoanh vùng và tiến hành tìm kiếm. Vì thế, đằng sau một cuộc quy tập thành công là nhiều tháng, thậm chí nhiều năm sưu tầm, xác minh và kiểm chứng thông tin của rất nhiều con người.
Trong hành trình ấy, ký ức vừa là tư liệu lịch sử vừa là nhịp cầu nối những người đang sống với những người đã nằm lại nơi chiến trường.
Lần đầu tiên, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được triển khai với quy mô lớn trên nền tảng chuyển đổi số và những thành tựu mới của công nghệ sinh học. Cở sở dữ liệu quốc gia về liệt sĩ, ngân hàng gen thân nhân, công nghệ giám định ADN, bản đồ số và các hệ thống quản lý dữ liệu đang từng bước được kết nối, tạo thành mạng lưới hỗ trợ cho quá trình xác minh danh tính.
Tại trụ sở Đội tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh Tuyên Quang, cán bộ, chiến sĩ xếp ngay ngắn cờ Tổ quốc phủ lên hài cốt các liệt sĩ. Ảnh: Nguyễn Khánh.
Theo kế hoạch của chiến dịch, hàng trăm nghìn phần mộ chưa xác định danh tính sẽ được lấy mẫu, đồng thời mở rộng thu thập mẫu sinh phẩm của thân nhân liệt sĩ để phục vụ đối sánh ADN. Mỗi mẫu gen được lưu giữ hôm nay có thể trở thành chìa khóa mở ra cuộc đoàn tụ sau nhiều thập kỷ. Mỗi kết quả giám định thành công là một lần “khai sinh lại”, trả lại tên cho người lính, khép lại hành trình chờ đợi của gia đình. Ký ức của nhân chứng và chứng cứ của khoa học không thay thế mà bổ sung cho nhau. Nếu ký ức mở đường thì khoa học giúp hành trình ấy đi đến đích.
Lấy mốc hoàn thành chỉ tiêu trước dịp kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947-27/7/2027), Chiến dịch 500 ngày đêm đã đồng loạt thắp lên ngọn lửa tri ân, khơi dậy tinh thần trách nhiệm và đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" trong toàn xã hội; để mỗi người dân đều thấy mình có trách nhiệm góp một phần vào hành trình tìm lại những người còn nằm lại nơi chiến trường.
Giá trị của chiến dịch không chỉ được đo bằng số lượng hài cốt được quy tập hay số danh tính được xác định mà còn ở cách một quốc gia ứng xử với quá khứ của mình khi ký ức lịch sử được gìn giữ bằng hành động, sự tri ân trở thành nguồn sức mạnh tinh thần bồi đắp khối đại đoàn kết toàn dân tộc và hun đúc niềm tin vào những giá trị bền vững của đất nước. Cuộc tổng động viên hôm nay vì thế không chỉ đưa những người lính trở về với tên tuổi của mình, mà còn khẳng định một chân lý đã được thử thách qua thời gian: Việt Nam luôn hướng về tương lai bằng lòng biết ơn đối với những người đã ngã xuống vì Tổ quốc..
Nhiều năm qua, công tác tìm kiếm và xác minh danh tính liệt sĩ của Việt Nam nhận được sự đồng hành của nhiều nhà khoa học, chuyên gia ADN, tổ chức nhân đạo, cựu binh và nhân chứng từ nhiều quốc gia. Những nghĩa cử ấy cho thấy hành trình tri ân của Việt Nam không chỉ lay động trái tim người dân trong nước mà còn khơi dậy sự đồng cảm của bạn bè quốc tế đối với khát vọng đưa những người đã hy sinh trở về với tên tuổi và gia đình.
