Hồ tiêu giảm phát thải với nông nghiệp tái sinh

Từ nhiều năm nay, Việt Nam luôn là nước dẫn đầu thế giới về xuất khẩu hạt tiêu. Năm 2025, xuất khẩu hạt tiêu đạt 247 nghìn tấn, trị giá 1,6 tỷ USD (mức kim ngạch kỷ lục). Tuy nhiên, xuất khẩu hạt tiêu Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức, nhất là trước yêu cầu ngày càng cao từ các thị trường nhập khẩu.

Ông Lê Việt Anh, Tổng thư ký Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA), cho biết, về thị trường, đang có nhiều thay đổi từ khách hàng quốc tế. Nhiều người mua hiện nay không chỉ quan tâm đến giá cả và chất lượng sản phẩm mà còn quan tâm đến cách sản phẩm được tạo ra. Các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm xã hội, môi trường và giảm phát thải đang xuất hiện ngày càng nhiều trong chuỗi cung ứng gia vị toàn cầu.

Các nhà bán lẻ và nhà chế biến lớn tại EU, Hoa Kỳ đang đặt ra các mục tiêu ESG và Net Zero cho toàn bộ chuỗi cung ứng. EU cũng đang tăng cường yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và trách nhiệm xã hội. Nhiều nhà mua hàng quốc tế yêu cầu nhà cung cấp xây dựng lộ trình giảm phát thải carbon. Các chứng nhận như Organic, Rainforest Alliance và Regenagri ngày càng được quan tâm trong ngành gia vị.

Về sản xuất, biến đổi khí hậu ngày càng khó lường; thời tiết cực đoan dẫn tới nguy cơ hạn hán và sâu bệnh gia tăng ở các vùng trồng tiêu, khiến năng suất ở nhiều vùng có xu hướng giảm. Trong khi đó, chi phí sản xuất, vật tư đầu vào ngày càng cao.

Những yêu cầu, thách thức nói trên đặt ra cho ngành hồ tiêu Việt Nam yêu cầu mô hình sản xuất vừa bền vững vừa có lợi nhuận, đảm bảo thu nhập ổn định cho nông dân.

Trong thời gian qua, VPSA cùng các đối tác đã triển khai dự án sản xuất bền vững hồ tiêu Việt Nam với mô hình sản xuất hồ tiêu an toàn, phát thải thấp.

Trong chương trình này, giải pháp kỹ thuật cải tiến được thiết kế đồng bộ dựa trên 4 trụ cột chính. Thứ nhất là áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) trên vườn tiêu để giảm tối đa thuốc hóa học, thay thế bằng các biện pháp sinh học.

Song song với đó là bổ sung vi sinh vật có lợi vào đất vườn trồng tiêu bằng các chế phẩm sinh học đặc hiệu để kiểm soát nấm bệnh gây hại và cải tạo sức khỏe của đất. Đồng thời, áp dụng chế độ dinh dưỡng cân đối như tăng mạnh tỷ lệ phân hữu cơ, vi sinh, phân chuồng hoai mục; giảm tối thiểu phân đạm vô cơ.

Ngoài ra, các vườn hồ tiêu tham gia chương trình được tổ chức canh tác sinh thái với các giải pháp như giữ thảm cỏ che phủ đất, thiết lập vùng đệm, hệ thống cây che bóng, chắn gió và hàng rào sinh học.

Sau 1 năm triển khai 4 mô hình sản xuất hồ tiêu cảnh quan an toàn, không dư lượng hóa chất nông nghiệp, giảm phát thải CO₂, đã có những kết quả tích cực.

Về cải thiện đa dạng sinh học, các sinh vật có ích xuất hiện tại cả 4 mô hình hồ tiêu cảnh quan, trong đó có sự hiện diện của thiên địch như bọ rùa, nhện, chim ăn côn trùng, ếch và vi sinh vật có lợi. Những mô hình hồ tiêu cảnh quan không ghi nhận bùng phát nghiêm trọng của các đối tượng sâu bệnh chính.

Sản xuất hồ tiêu sinh thái đã giúp giảm rủi ro dư lượng cho sản phẩm hạt tiêu, khi kiểm soát hiệu quả một số dư lượng hoạt chất như Imidacloprid, Acetamiprid và Fenobucarb. 

Các mô hình đều có hiệu quả kinh tế tích cực, với lợi nhuận dao động từ 145–251 triệu đồng/ha. Chuyển đổi sang canh tác bền vững giúp giảm tổng chi phí sản xuất tới 24%, nhưng vẫn duy trì năng suất hồ tiêu.

Đặc biệt, hầu hết các mô hình đều giảm phát thải CO₂ so với vụ trước. Mức giảm đạt được từ 13,5% đến 21,5%, chủ yếu nhờ giảm phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật và năng lượng tưới tiêu. Kết quả này khẳng định tiềm năng giảm phát thải trong sản xuất hồ tiêu, đồng thời cho thấy cần có lộ trình chuyển đổi phù hợp với điều kiện từng nông hộ.

Với những kết quả ban đầu, VPSA định hướng trong thời gian tới là mở rộng các mô hình canh tác tái sinh. VPSA cho rằng nông nghiệp tái sinh không chỉ giúp hồ tiêu Việt Nam nâng cao năng lực đáp ứng các yêu cầu của thị trường quốc tế mà còn góp phần xây dựng hình ảnh Việt Nam là nguồn cung gia vị bền vững và có trách nhiệm.

Tuy nhiên, để ngành hồ tiêu Việt Nam chuyển đổi sang nông nghiệp tái sinh, cần sự tham gia của toàn bộ chuỗi giá trị từ nông dân, doanh nghiệp, tổ chức phát triển bền vững đến nhà mua hàng quốc tế.

Một doanh nghiệp thành viên của VPSA là SIMEXCO Đắk Lắk đang triển khai chương trình trang trại canh tác tái sinh, kinh tế tuần hoàn, với những mục tiêu như loại bỏ hoàn toàn các chất cấm, tăng thu nhập cho nông dân, giảm phân bón, nước tưới... và giảm 15% phát thải mỗi năm. Chương trình đang mở rộng số lượng nông dân tham gia (năm 2026 tập trung mở rộng ở nông dân trồng hồ tiêu), để thiết lập 10.000 trang trại canh tác tái sinh.