Hợp tác xã liên kết sản xuất nâng cao chuỗi giá trị nông sản

Liên kết đồng ruộng bền vững

Trên những cánh đồng lúa rộng lớn của tỉnh An Giang, mô hình hợp tác xã đang từng bước khẳng định vai trò trung tâm trong tổ chức sản xuất hiện đại. Không còn cảnh mạnh ai nấy làm, mỗi hộ canh tác theo thói quen riêng, nhiều vùng lúa nay đã hình thành chuỗi liên kết chặt chẽ từ khâu giống, vật tư đầu vào đến thu hoạch, tiêu thụ. Đó cũng là nền tảng để nâng cao chuỗi giá trị nông sản trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi khắt khe về chất lượng và sản xuất thân thiện với môi trường.

Tại Hợp tác xã Nông nghiệp Sơn Hòa (xã Óc Eo, tỉnh An Giang), từ vụ thu đông 2025 đến đông xuân 2025-2026, triển khai mô hình canh tác lúa giảm phát thải khí nhà kính ứng dụng bộ giải pháp phân bón vô cơ BioWish. Điểm đáng chú ý của mô hình là sử dụng phân bón vô cơ bọc vi sinh kết hợp quản lý nước ướt - khô xen kẽ, kiểm soát sâu bệnh theo hướng sinh học. Nhờ vậy, cây lúa hấp thu dinh dưỡng tốt hơn, hạn chế thất thoát phân bón, nhất là phân đạm, so với canh tác truyền thống. Khi dinh dưỡng được giải phóng chậm và ổn định, nông dân vừa tiết kiệm chi phí, vừa giảm phát thải ra môi trường.

Song song đó, kỹ thuật tưới luân phiên ướt - khô xen kẽ, không chỉ giảm lượng nước tưới mà còn giúp hạn chế phát sinh khí nhà kính so với ruộng lúa ngập nước liên tục. Đây là giải pháp kỹ thuật quan trọng khi ngành lúa gạo đang chuyển mình theo hướng xanh hơn, sạch hơn, đáp ứng yêu cầu của các thị trường xuất khẩu lớn.

Kết quả thực tế cho thấy lúa trong ruộng mô hình sinh trưởng khỏe, rễ phát triển tốt, ít sâu bệnh. Số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm xuống, kéo theo chi phí sản xuất thấp hơn. Năng suất lúa ở công thức sử dụng urê phủ vi sinh BioWish đạt trên 7,2 tấn/ha trong vụ thu đông 2025, cao hơn nhiều phương thức bón phân thông thường. Lượng phân sử dụng chỉ còn 80-90% so với tập quán cũ nhưng lợi nhuận tăng từ 22% đến 34% tùy vụ.

Ông Phan Thành Bắc, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Sơn Hòa, cho biết, khi áp dụng loại phân bón này, số lần bón giảm còn 3 lần mỗi vụ, ít hơn trước từ 1-2 lần. Phân tan chậm giúp cây hấp thu từ từ, hạn chế đổ ngã và thuận lợi cho thu hoạch bằng cơ giới. Điều nông dân thấy rõ nhất là giảm công lao động nhưng năng suất vẫn giữ ổn định.

Nâng tầm chuỗi giá trị

Nếu Sơn Hòa cho thấy hiệu quả từ tiến bộ kỹ thuật, thì Hợp tác xã Dịch vụ Phú Nông Xanh (xã Vĩnh Điều, tỉnh An Giang) lại là ví dụ điển hình về năng lực tổ chức sản xuất quy mô lớn theo đơn đặt hàng doanh nghiệp. Thành lập năm 2023 tại xã Vĩnh Điều, hợp tác xã hiện có 20 thành viên chính thức và hơn 300 hộ liên kết với tổng diện tích khoảng 3.000 ha mỗi vụ. Theo kế hoạch sáp nhập thêm các hợp tác xã trên địa bàn, quy mô vùng nguyên liệu sẽ tiếp tục mở rộng lên 3.500 ha.

Những vụ gần đây, Hợp tác xã Phú Nông Xanh liên kết với nhiều doanh nghiệp lớn như Tân Long, Olam Việt Nam, An Đình, Hào Sơn... tổ chức sản xuất và tiêu thụ lúa gạo theo chuỗi giá trị. Toàn bộ diện tích liên kết được sản xuất theo yêu cầu kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật để phục vụ xuất khẩu. Đặc biệt giai đoạn 2024-2025, đơn vị đã xây dựng được 400 ha đạt chứng nhận GlobalGAP, một bước tiến quan trọng để đưa hạt gạo địa phương vào các thị trường khó tính.

Để huy động nông dân tham gia, ngoài tuyên truyền vận động, hợp tác xã chứng minh bằng mô hình liên kết hiệu quả thực tế. Giá bán ổn định hơn, đầu ra an toàn hơn, kỹ thuật được hỗ trợ thường xuyên hơn. Khi bà con nhìn thấy lợi ích rõ ràng, sự tham gia ngày càng tăng. Đây là yếu tố cốt lõi để xây dựng niềm tin trong chuỗi liên kết.

Hợp tác xã còn đứng ra điều phối toàn bộ dịch vụ nông nghiệp như làm đất, phun thuốc bằng máy bay, thu hoạch, vận chuyển. Nhờ sản xuất đồng loạt, cùng quy trình, chất lượng lúa giữa các hộ được đồng đều hơn, phù hợp yêu cầu doanh nghiệp thu mua. Chuỗi sản xuất từ đồng ruộng đến nhà máy nhờ vậy vận hành nhịp nhàng, giảm đáng kể tình trạng đứt gãy.

Không dừng lại ở đó, Phú Nông Xanh đang đề xuất đầu tư lò sấy, kho trữ, dây chuyền xử lý rơm, hệ thống IoT nông nghiệp, máy san phẳng ruộng bằng laser và lò đốt yếm khí sản xuất biochar với tổng vốn dự kiến 34 tỷ đồng. Đây là bước đi cho thấy hợp tác xã không chỉ làm dịch vụ đầu vào mà đang tiến lên quản trị toàn chuỗi giá trị.

Thực tế cho thấy, muốn nâng tầm chuỗi giá trị nông sản không thể chỉ trông vào từng hộ sản xuất đơn lẻ. Cần những hợp tác xã đủ năng lực quản trị, đủ uy tín để giữ cam kết với doanh nghiệp và đủ bản lĩnh để dẫn dắt nông dân thay đổi tư duy canh tác. Khi hợp tác xã làm tốt vai trò cầu nối, nông dân có nơi dựa, doanh nghiệp có vùng nguyên liệu ổn định, địa phương có động lực phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững.

Tại ĐBSCL, nhiều năm qua Công ty CP Nông nghiệp công nghệ cao Trung An luôn khẳng định vai trò tiên phong trong liên kết với hợp tác xã và nông dân xây dựng chuỗi sản xuất lúa gạo chất lượng cao, phát thải thấp, góp phần nâng giá trị ngành hàng lúa gạo Việt Nam.

Ông Phạm Thái Bình, Tổng Giám đốc Công ty CP Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An, cho biết, với nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực lúa gạo, Trung An là một trong những đơn vị sớm tham gia đầu tư vùng nguyên liệu, gắn sản xuất với chế biến và xuất khẩu.

Theo ông Bình, Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp đến năm 2030 là hướng đi đúng đắn, tạo cơ hội tái định vị ngành lúa gạo trên nền tảng chất lượng, giá trị gia tăng và phát triển bền vững.

Tại tỉnh An Giang, địa phương đăng ký tham gia 350.000 ha trong đề án, lớn nhất vùng, lãnh đạo Công ty Trung An cho rằng đây là khu vực có nhiều tiềm năng phát triển chuỗi liên kết lúa gạo quy mô lớn. Với diện tích canh tác rộng, điều kiện sinh thái đa dạng và nhiều giống lúa thơm đặc sản, An Giang có đủ điều kiện để hình thành các vùng nguyên liệu chất lượng cao phục vụ xuất khẩu.

Hiện nay, Công ty Trung An đã xây dựng dự án vùng nguyên liệu trong khuôn khổ Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao tại tỉnh An Giang. Đây là cơ sở pháp lý để doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân cùng bắt tay nhau phát triển sản xuất. Khi có quyết định rõ ràng, ngân hàng cũng thuận lợi hơn trong việc cho vay theo chuỗi giá trị, tạo dòng vốn phục vụ sản xuất.

Khi chuỗi liên kết được triển khai đồng bộ, vận hành thông suốt, các bên tham gia cùng bắt tay, cùng chung lợi ích, hạt gạo An Giang sẽ không chỉ bán theo sản lượng, mà bán bằng chất lượng, thương hiệu và giá trị xanh.