Arabica Sơn La: [Bài 1] Từ vùng nguyên liệu đến hệ sinh thái ngành hàng

Dẫn luận

Trong nhiều năm, khi nhắc đến cà phê Việt Nam, thế giới thường nghĩ đến Robusta của Tây Nguyên. Việt Nam trở thành cường quốc xuất khẩu cà phê nhờ năng suất, sản lượng và khả năng cạnh tranh về giá. Tuy nhiên, cùng với xu hướng tiêu dùng toàn cầu chuyển từ số lượng sang chất lượng, từ hàng hóa sang trải nghiệm, từ sản phẩm sang câu chuyện nguồn gốc, một không gian phát triển mới đang mở ra cho những vùng cà phê đặc sản.

Trong không gian ấy, Arabica Sơn La nổi lên như một hiện tượng đáng chú ý.

Nếu Tây Nguyên đại diện cho sức mạnh sản lượng thì Sơn La đại diện cho giá trị khác biệt. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều chuyên gia cà phê đặc sản trong và ngoài nước ngày càng nhắc đến Arabica Sơn La như một trong những vùng cà phê có tiềm năng nhất Đông Nam Á. Nhưng điều đáng nói hơn là Arabica Sơn La không chỉ là câu chuyện của một cây trồng.

Đó là câu chuyện của một vùng đất.

Đó là câu chuyện của hàng chục nghìn hộ nông dân miền núi.

Đó là câu chuyện của sự chuyển đổi từ tư duy sản xuất sang tư duy giá trị.

Đó là câu chuyện của một địa phương đang tìm kiếm mô hình phát triển mới dựa trên ngành hàng.

Từ những cây cà phê đầu tiên đến vùng Arabica lớn nhất Việt Nam

Lịch sử Arabica Sơn La bắt đầu từ những năm đầu thế kỷ XX khi người Pháp đưa giống Arabica lên vùng núi Tây Bắc. Khí hậu mát mẻ, độ cao từ 900 -1.200 m, biên độ nhiệt ngày đêm lớn và điều kiện thổ nhưỡng đặc thù đã giúp cây cà phê thích nghi khá tốt.

Trong nhiều thập niên, Arabica tồn tại như một cây trồng thử nghiệm hoặc được trồng phân tán trong dân. Chỉ từ những năm 1990, khi yêu cầu chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất dốc được đặt ra, Arabica mới thực sự bước vào giai đoạn phát triển mạnh. Từ vài trăm hecta ban đầu, diện tích Arabica liên tục được mở rộng.

Ngày nay Sơn La đã trở thành vùng nguyên liệu Arabica lớn nhất Việt Nam với hơn 30.000 ha, tạo sinh kế cho hàng chục nghìn hộ dân, chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số.

Nếu nhìn từ góc độ phát triển nông thôn, Arabica không chỉ là cây làm giàu.

Arabica còn là cây giữ đất. Giữ rừng. Giữ người ở lại với bản làng.

Bốn giá trị khác biệt của Arabica Sơn La

Điều làm nên tương lai của Arabica Sơn La không nằm ở quy mô diện tích.

Điều quan trọng hơn nằm ở những khác biệt mà ít vùng cà phê nào có được.

Thứ nhất, cà phê của miền núi nhiệt đới

Arabica Sơn La được trồng ở độ cao tương đối lý tưởng đối với Arabica chất lượng cao.

Sự chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm tạo điều kiện cho hạt cà phê tích lũy đường và hình thành hương vị phức hợp. Đây là nền tảng tự nhiên của cà phê đặc sản.

Thứ hai, cà phê của miền đất dốc

Khác với nhiều vùng cà phê trên thế giới được trồng ở những cao nguyên rộng lớn, Arabica Sơn La sinh trưởng trên những sườn đồi và triền núi. Miền đất dốc không chỉ tạo nên cảnh quan đặc biệt mà còn tạo nên bản sắc sản xuất khác biệt.

Thứ ba, cà phê của cộng đồng dân tộc

Đằng sau mỗi hạt Arabica là câu chuyện của người Thái, người Mông, người Dao và nhiều cộng đồng cư dân bản địa. Đây là một giá trị văn hóa mà không một công nghệ nào có thể thay thế.

Thứ tư, cà phê của Việt Nam trong phân khúc đặc sản

Trong khi thế giới biết đến Việt Nam như một quốc gia Robusta, Arabica Sơn La mở ra cơ hội định vị Việt Nam trong phân khúc Arabica chất lượng cao. Đó không chỉ là lợi thế của Sơn La mà còn là cơ hội của ngành cà phê Việt Nam.

Từ cây cà phê đến ngành hàng cà phê

Trong một thời gian dài, Arabica được tiếp cận như một cây trồng.

Các chỉ tiêu quan trọng là:

• Diện tích.
• Năng suất.
• Sản lượng.

Đó là tư duy sản xuất. Nhưng khi hội nhập quốc tế, tư duy ấy trở nên chưa đủ.

Một kilogram cà phê nhân có thể được bán như hàng hóa. Nhưng giá trị lớn nhất không nằm ở hạt cà phê. Giá trị lớn nhất nằm ở những gì được tạo ra xung quanh hạt cà phê. Đó là lý do cần chuyển từ tư duy cây trồng sang tư duy ngành hàng.

Ngành hàng Arabica bao gồm: Giống - canh tác - thu hoạch - chế biến - rang xay -  thương mại - tiêu dùng - trải nghiệm. Mỗi mắt xích đều tạo ra giá trị gia tăng. Nếu chỉ bán nguyên liệu, Sơn La tham gia ở phần có giá trị thấp nhất. Nếu tham gia sâu hơn vào các khâu chế biến, thương hiệu và trải nghiệm, giá trị giữ lại cho địa phương sẽ cao hơn rất nhiều.

Từ chuỗi giá trị đến hệ sinh thái ngành hàng

Tuy nhiên, ngay cả khái niệm ngành hàng cũng chưa phản ánh đầy đủ thực tế phát triển hiện nay. Bởi ngành hàng không chỉ là chuỗi giá trị. Ngành hàng còn là một hệ sinh thái. Trong hệ sinh thái Arabica Sơn La có:

• Nông dân.
• Hợp tác xã.
• Doanh nghiệp.
• Thương lái.
• Nhà khoa học.
• Trường đại học.
• Ngân hàng.
• Chính quyền.
• Doanh nghiệp du lịch.
• Đơn vị logistics.
• Người tiêu dù

Nếu chuỗi giá trị là một dòng chảy tuyến tính thì hệ sinh thái là một mạng lưới tương tác. Giá trị không chỉ được tạo ra từ giao dịch. Giá trị được tạo ra từ sự cộng tác. Chính vì vậy, phát triển Arabica Sơn La trong tương lai không chỉ là tăng diện tích hay sản lượng, mà là làm cho hệ sinh thái ấy ngày càng mạnh hơn.

Kinh tế trải nghiệm: Không gian phát triển mới của Arabica Sơn La

Theo lý thuyết kinh tế trải nghiệm, giá trị kinh tế phát triển qua bốn nấc thang: Hàng hóa → Sản phẩm → Dịch vụ → Trải nghiệm.

Một hạt Arabica Sơn La có thể đi qua cả bốn nấc thang ấy.

Từ cà phê nhân.

Đến cà phê rang xay.

Đến một ly cà phê.

Đến một trải nghiệm trên đồi cà phê.

Khi du khách đến Sơn La, họ không chỉ mua cà phê. Họ mua:

• Cảnh quan.
• Văn hóa.
• Ký ức.
• Câu chuyện.

Trong tương lai, lợi thế cạnh tranh của Arabica Sơn La sẽ không chỉ nằm trong tách cà phê, mà nằm trong trải nghiệm của cả vùng đất.

Vì sao cần Hội đồng ngành hàng Arabica Sơn La?

Khi ngành hàng phát triển đến quy mô lớn, không một tổ chức nào có thể đại diện cho toàn bộ hệ sinh thái.

Hiệp hội ngành hàng có vai trò quan trọng.

Nhưng hiệp hội chủ yếu đại diện cho hội viên.

Trong khi đó, phát triển hệ sinh thái đòi hỏi một thiết chế điều phối rộng hơn. Đó là Hội đồng ngành hàng. Hội đồng không phải là cơ quan quản lý nhà nước. Cũng không phải là tổ chức đại diện lợi ích riêng. Hội đồng là nơi các chủ thể cùng ngồi lại để xây dựng tương lai chung.

Thành phần có thể bao gồm:

• Đại diện nông dân.
• Đại diện HTX.
• Đại diện doanh nghiệp.
• Đại diện trường đại học.
• Đại diện viện nghiên cứu.
• Đại diện ngân hàng.
• Đại diện du lịch.
• Đại diện cơ quan quản lý.

Nhiệm vụ của Hội đồng là kiến tạo.Không phải quản lý.

Điều phối. Không phải mệnh lệnh.

Kết nối. Không phải hành chính hóa.

Kết luận

Trong nhiều năm tới, câu hỏi lớn nhất đối với Arabica Sơn La không phải là làm thế nào để sản xuất nhiều cà phê hơn. Câu hỏi lớn hơn là: Làm thế nào để nhiều người hơn cùng tạo ra giá trị từ hạt cà phê?

Đó là hành trình chuyển từ cây cà phê sang ngành hàng.

Từ ngành hàng sang hệ sinh thái.

Từ sản lượng sang bản sắc.

Từ vùng nguyên liệu sang không gian phát triển.

Và khi đó, Arabica Sơn La sẽ không chỉ là một sản phẩm nông nghiệp. Nó sẽ trở thành một biểu tượng của phát triển nông thôn hiện đại, nơi con người, thiên nhiên, văn hóa và thị trường cùng tạo nên giá trị cho một miền đất dốc Tây Bắc.