Những tri thức trẻ miền Tây 'đánh thức' giá trị cây lục bình

Từng phủ kín nhiều tuyến sông, kênh rạch ở ĐBSCL, lục bình một thời bị xem là loài thực vật “vô danh”, phát triển nhanh, gây cản trở giao thông đường thủy và làm nghẽn dòng chảy. Về sau, khi mô hình đan đát thủ công mỹ nghệ bắt đầu phát triển và lan rộng ở vùng nông thôn, nhiều tri thức trẻ địa phương đã nhìn thấy tiềm năng từ lục bình.

Bà con khai thác, biến lục bình trở thành nguyên liệu, tạo nên những sản phẩm xuất khẩu có giá trị cao. Trải qua hơn một thập kỷ phát triển, đến mô hình này vẫn đang tạo ra sinh kế ổn định cho hàng nghìn lao động và góp phần hình thành tư duy sản xuất xanh, kinh tế tuần hoàn ở vùng sông nước miền Tây.

Đáng chú ý, hành trình “đổi đời” cho cây lục bình không chỉ là câu chuyện sinh kế, mà còn cho thấy quá trình tri thức hóa nông dân đang diễn ra ngày càng rõ nét ở nông thôn ĐBSCL. Bà con không còn đơn thuần sản xuất nhỏ lẻ, theo tập quán cũ, mà đang từng bước thích ứng với yêu cầu của thị trường, tiếp cận công nghệ, tham gia vào chuỗi sản xuất xanh và tạo ra giá trị mới từ chính tài nguyên bản địa.

Anh Hà Anh Trường ở xã Vĩnh Thuận Đông (TP Cần Thơ) là một trong những người tiên phong theo hướng đi này. Từ một kỹ sư công nghệ thông tin, anh rẽ hướng sang lĩnh vực thủ công mỹ nghệ và xây dựng thương hiệu Ecoka, chuyên sản xuất các sản phẩm từ lục bình, cói, tre, mây.

Khác với một số mô hình đan đát hiện nay, anh Trường không đi theo hình thức sản xuất thủ công truyền thống, mà phát triển doanh nghiệp theo hướng kinh tế xanh và phát triển bền vững.

Sau thời gian bán hàng trên sàn thương mại điện tử Amazon, anh nhận ra lợi thế của hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam. Năm 2018, anh bắt đầu khởi nghiệp và đến năm 2022 chính thức xây dựng thương hiệu Ecoka. Nhà xưởng được đặt ngay giữa vùng nguyên liệu và làng nghề, gắn với mạng lưới hơn 1.000 hộ dân liên kết gia công.

Từ một cơ sở nhỏ, đến nay doanh nghiệp đã sở hữu hệ thống nhà xưởng rộng hơn 7.000m2 với hơn 300 mẫu thiết kế đa dạng, từ đồ nội thất, trang trí nhà cửa đến túi xách, nón thời trang. Sản phẩm được xuất khẩu sang Mỹ, Pháp, Canada và nhiều thị trường khó tính khác, mang về doanh thu hơn 1 triệu USD mỗi năm.

Theo anh Trường, phía sau thành công của doanh nghiệp là sự thay đổi rất lớn trong nhận thức của người dân nông thôn. Nếu trước đây lục bình chỉ được xem là loại cây mọc hoang gây cản trở giao thông thủy, thì nay người dân đã biết bảo vệ và khai thác nguồn nguyên liệu này để tăng thêm thu nhập.

“Bà con biết cách bảo vệ và khai thác nguồn nguyên liệu lục bình để tạo thêm thu nhập. Không cần vốn đầu tư lớn, không phải rời quê tìm việc, nhiều lao động nông thôn tận dụng thời gian nông nhàn để tham gia các công đoạn đan lát, gia công hàng thủ công mỹ nghệ”, anh Hà Anh Trường chia sẻ.

Mỗi hộ dân có thể kiếm thêm từ 4-6 triệu đồng/tháng, thậm chí cao hơn tùy năng suất. Trong bối cảnh cơ giới hóa nông nghiệp khiến lao động mùa vụ dư thừa, mô hình này giúp “lấp khoảng trống” việc làm ngay tại nông thôn.

Quan trọng hơn, người dân nông thôn đã tiếp cận được tư duy sản xuất chuyên nghiệp hơn. Để xuất khẩu sang châu Âu, Mỹ hay Canada, sản phẩm phải đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng, môi trường và khả năng phân hủy sinh học. Điều đó buộc cả doanh nghiệp lẫn người lao động phải thay đổi cách làm, chú trọng kỹ thuật, quy trình và ý thức trách nhiệm trong từng sản phẩm.

Nhất là trong công đoạn sấy lục bình, Ecoka không phụ thuộc hoàn toàn vào điện năng mà nghiên cứu ứng dụng công nghệ sấy bằng năng lượng mặt trời, học hỏi từ mô hình của Israel và Thụy Điển. Hệ thống nhà phơi giúp giữ nhiệt, tạo đối lưu không khí để làm khô sản phẩm đạt chuẩn xuất khẩu mà vẫn tiết kiệm năng lượng.

Không chỉ phát triển ở vùng nông thôn, mô hình đan đát hàng thủ công mỹ nghệ từ nguyên liệu lục bình cũng đang thúc đẩy tinh thần đổi mới sáng tạo trong giới trẻ. Một nhóm sinh viên Trường Đại học FPT Cần Thơ đã phát triển Dự án GreenShield Mekong, nhằm sản xuất bao bì sinh học thay thế nhựa dùng một lần từ lục bình.

Nhóm tác giả gồm 5 thành viên: Lê Hoàng Khanh, Trần Minh Khánh, Khưu Thúy Quỳnh, Nguyễn Thanh Hào và Mã Tấn Lộc.

Bạn Lê Hoàng Khanh - Đại diện dự án cho biết, các sản phẩm như khay, hộp đựng trái cây ép khuôn từ lục bình, lót ly sinh học, chén lá lục bình… đều có khả năng phân hủy sinh học hoàn toàn và thân thiện với môi trường.

Đáng chú ý, nhóm còn tích hợp công nghệ số và AI vào quá trình sản xuất. Các bạn đã phát triển hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, bản đồ số vùng nguyên liệu, AI phân loại nguyên liệu, chatbot tư vấn khách hàng và nền tảng thiết kế 3D để cá nhân hóa sản phẩm.

Điều này không chỉ đáp ứng tốt nhu cầu truy xuất nguồn gốc sản phẩm trong quá trình xuất khẩu, mà còn mở ra hướng đi mới cho mô hình kinh tế tuần hoàn. Việc sử dụng vật liệu sinh học giúp doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe về môi trường và trách nhiệm xã hội trong chuỗi cung ứng, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Hiện nay, Ecoka đã chính thức ký kết hợp tác cùng Dự án khởi nghiệp GreenShield Mekong để nâng tầm cho các sản phẩm thủ công mỹ nghệ và bao bì sinh học từ lục bình.

Sự kết nối giữa doanh nghiệp, người dân và sinh viên không chỉ mở rộng chuỗi giá trị từ tài nguyên bản địa, mà còn tạo ra sinh kế bền vững cho lao động nông dân.