Phục tráng thành công 2 giống bí đỏ xuất sắc của miền Bắc và miền Trung

Giống hợp ăn thông thường, giống hợp với nấu chè, làm bánh

Ở Việt Nam, những năm gần đây cây bí đỏ đang từng bước khẳng định vị trí với diện tích khoảng 40.000ha, sản lượng trên 600.000 tấn. Việc mở rộng diện tích bí đỏ nhưng chỉ sử dụng một số giống lai tiềm ẩn nguy cơ lớn về xói mòn giống bản địa.

Bí đỏ Mộc Châu (Sơn La) và bí đỏ Quỳnh Lưu (Nghệ An) là 2 giống địa phương có chất lượng tốt nhưng sau thời gian dài người dân tự để giống nên bị lẫn tạp, năng suất và chất lượng đều giảm. Bên cạnh đó, việc người dân canh tác theo thói quen, chưa chú ý đến thời vụ, phân bón, mật độ... khiến hiệu quả kinh tế hạn chế.

Thạc sĩ Nguyễn Thị Tâm Phúc, Trung tâm Tài nguyên thực vật (Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam) - Chủ nhiệm đề tài “Nghiên cứu khai thác và phát triển hai giống bí đỏ Mộc Châu và Quỳnh Lưu cho một số tỉnh phía Bắc” thuộc Nhiệm vụ Quỹ gen cấp quốc gia cho biết: Ưu điểm của giống bí đỏ Mộc Châu là hàm lượng carotene cao, màu sắc hấp dẫn, phù hợp với chế biến ăn thông thường. Ưu điểm của bí đỏ Quỳnh Lưu là hàm lượng đường (độ Brix) cao hơn hẳn các giống khác, mùi thơm mát, ngoài ăn thông thường còn phù hợp với nấu chè hay làm bánh.

Các nhà khoa học đã tiến hành điều tra 30 hộ tại xã Đông Sang của huyện Mộc Châu cũ, tỉnh Sơn La có trồng bí đỏ Mộc Châu và 30 hộ tại xã Quỳnh Minh, huyện Quỳnh Lưu cũ, tỉnh Nghệ An có trồng giống bí đỏ Quỳnh Lưu để tìm hiểu những đặc điểm nông sinh học. Về khả năng chống chịu bệnh, kết quả nghiên cứu cho thấy chúng bị nhiễm nhẹ với các bệnh phấn trắng, bệnh giả sương mai, bệnh khảm lá virus.  

Với giống bí đỏ Mộc Châu, sau phục tráng phục hồi được các tính trạng tốt như ban đầu, quần thể giống đạt độ đồng đều cao, kiểu hình biểu hiện đúng với mô tả trong bảng mô tả. Quả đồng đều, dạng hình dẹt bánh xe, có khía khá sâu, múi rõ. Vỏ quả lúc còn bánh tẻ có màu xanh trung bình, vân hiện rõ. Khi quả chín già, toàn bộ vỏ chuyển sang màu nâu cam, không còn hình vân, bên ngoài có lớp phấn phủ nhẹ. Núm quả và rốn quả lõm nhẹ. Thịt quả màu cam đậm, có vị ngọt, bở, bùi. So sánh với đối chứng, giống bí đỏ Mộc Châu phục tráng đạt độ đồng đều cao hơn, độ biến động các tính trạng giảm xuống chỉ còn xung quanh 5%, năng suất quả đạt 11,52 tấn/ha.

Giống bí đỏ Quỳnh Lưu sau phục tráng phục hồi được các tính trạng tốt như ban đầu, quần thể giống đạt độ đồng đều cao, kiểu hình biểu hiện đúng với mô tả trong bảng mô tả. Quả hình dạng dẹt bánh xe, khía nông, múi mờ. Khi quả bánh tẻ có vỏ màu xanh đậm, không có vân. Khi quả chín già, toàn bộ vỏ chuyển sang màu nâu cam, có lớp phấn phủ nhẹ. Thịt quả màu cam sáng, có vị ngọt đậm, mùi thơm mát (Brix dịch thịt quả trung bình 10,8). So sánh với đối chứng, giống bí đỏ Quỳnh Lưu phục tráng đạt độ đồng đều cao hơn, độ biến động các tính trạng giảm xuống chỉ còn xung quanh 5%, năng suất quả đạt 11,86 tấn/ha.

Gói kỹ thuật đi kèm

Không chỉ phục tráng, các nhà khoa học còn nghiên cứu hoàn thiện quy trình kỹ thuật canh tác thích hợp cho 2 giống bí đỏ đặc sản này. C

Cụ thể, giống bí đỏ Mộc Châu canh tác trong điều kiện khí hậu của Mộc Châu, gieo hạt vào 15/3 và 30/3 là phù hợp. Thời kỳ đầu cây con có thể phát triển hơi chậm do nhiệt độ xuống thấp nhưng khi chuyển sang thời kỳ sinh trưởng sinh thực, điều kiện thời tiết thuận lợi cho cây ra hoa, hình thành và phát triển quả, sự xuất hiện và mức độ gây hại của một số sâu bệnh hại cũng ở mức nhẹ hơn, từ đó đạt năng suất 10,41 tấn/ha và 11,27 tấn/ha ở 2 vụ của 2 năm liên tiếp. Mật độ trồng 7.407 cây/ha kết hợp với liều lượng 20 tấn phân chuồng + 80 kg N + 100 kg P2O5 + 80 kg K2O là phù hợp.

Nghiên cứu cho thấy thụ phấn bổ sung làm tăng số quả/cây, giúp tăng năng suất cá thể đáng kể, từ đó làm tăng năng suất cả quần thể. Tỉa nhánh tạo sự thông thoáng trong quần thể, hạn chế sâu bệnh hại. Biện pháp bấm ngọn 2 lần (lần 1 khi cây 4 - 5 lá thật, sau đó để lại 2 nhánh chính khỏe nhất; lần 2 khi quả đã chắc chắn đậu) tạo điều kiện cho cây dồn dinh dưỡng nuôi quả, khối lượng và kích thước quả đồng đều hơn.

Giống bí đỏ Mộc Châu có thể bảo quản quả sau thu hoạch an toàn ở điều kiện kho chứa thông thường trong 2 tháng mà vẫn đảm bảo chất lượng, tỷ lệ tổn thất ở mức 17,2%. Trong trường hợp kéo dài thời gian bảo quản, giống này có tỷ lệ tổn thất là 40,1% khi bảo quản tới 4 tháng và 62,5% khi bảo quản tới 6 tháng cũng như chất lượng giảm xuống mức trung bình.

Giống bí đỏ Quỳnh Lưu trong điều kiện khí hậu của Quỳnh Lưu gieo hạt xung quanh 25/10 có thể tránh mưa bão, giúp cây phát triển tốt, ít sâu bệnh gây hại, từ đó thu được năng suất cao và ổn định, đạt 12,68 tấn/ha và 12,10 tấn/ha ở 2 vụ của 2 năm liên tiếp.

Trên vùng đất của Quỳnh Lưu, nhất là khu vực bãi ngang, xác định mật độ trồng 7.400 cây/ha kết hợp với liều lượng phân bón 20 tấn phân chuồng + 80 kg N + 100 kg P2O5 + 80 kg K2O là phù hợp. Tương tự giống bí đỏ Mộc Châu, phương pháp bấm ngọn, tỉa nhánh và thụ phấn bổ sung giúp tăng năng suất quả. Năng suất quả cao nhất ghi nhận được khi áp dụng biện pháp bấm ngọn lần 1 lúc cây 4 - 5 lá thật, cố định 2 nhánh, thụ phấn bổ sung và bấm ngọn lần 2 khi quả đã chắc chắn đậu,

Giống bí đỏ Quỳnh Lưu có khả năng bảo quản tốt, khi được tồn trữ ở điều kiện thường trong 2 tháng, quả giữ được chất lượng tốt và ổn định với tỷ lệ tổn thất thấp (12,2%). Kéo dài thời gian bảo quản 4 tháng đến 6 tháng, tỷ lệ tổn thất tăng lên tương ứng là 35,4% và 54% và chất lượng quả giảm dần xuống mức khá và trung bình.

Các nhà khoa học cũng xây dựng mô hình sản xuất thương phẩm cho giống bí đỏ Mộc Châu đã phục tráng, canh tác bằng kỹ thuật mới trên quy mô 5ha tại Mộc Châu. Kết quả năng suất đạt trung bình 11,62 - 11,78 tấn/ha, tăng 13,1%, lãi thuần trên một ha của mô hình đạt 43,45 - 44,73 triệu đồng, cao hơn 12 – 13 triệu đồng so với mức lãi thuần ngoài mô hình sản xuất trên giống chưa phục tráng và canh tác kiểu truyền thống.

Mô hình sản xuất thương phẩm giống bí đỏ Quỳnh Lưu đã phục tráng, canh tác bằng kỹ thuật mới trên quy mô 5ha tại Quỳnh Lưu cho năng suất trung bình 12 - 12,23 tấn/ha, tăng 14,3% - 16,5%, lãi thuần trên 1ha của mô hình từ 43,29 triệu đồng đến 45,02 triệu đồng, cao hơn 12 - 14 triệu đồng so với mức lãi thuần ngoài mô hình sản xuất trên giống chưa phục tráng và canh tác kiểu truyền thống.