Christel Krueger áp mắt vào lớp kính dày, nhìn qua làn nước đục tại Sở thú Berlin, nơi một con hà mã mẹ và con đang nằm ngủ trên doi cát. Ở tuổi 86, khoảnh khắc ấy không chỉ là trải nghiệm tham quan mà còn là kích thích hiếm hoi đối với trí nhớ và cảm xúc, những chức năng đang dần suy giảm bởi sa sút trí tuệ (suy giảm trí nhớ, hay thường gọi là "lẫn").
Bà Monika Jansen, 85 tuổi, ngắm nhìn một con hà mã trong chuyến tham quan Sở thú Berlin. Ảnh: Markus Schreiber.
Bà tham gia một chuyến tham quan được thiết kế riêng cho người mắc tình trạng này, cùng con gái và những người cao tuổi khác. Ingrid Barkow quan sát voi từ xe lăn, còn Monika Jansen phải nhón chân để nhìn rõ hơn một con tê giác. “Khi về nhà, tôi vẫn sẽ nghĩ về điều này”, Jansen nói, hình dung cả những giấc mơ tiếp tục kéo dài trải nghiệm ban ngày.
Những khoảnh khắc tưởng giản dị đó lại là cách tiếp cận đang được áp dụng rộng rãi trong khoa học thần kinh. Đó là, sử dụng môi trường, giác quan và ký ức để hỗ trợ người mắc sa sút trí tuệ duy trì kết nối với thế giới. Đây là một nhóm rối loạn, trong đó não bộ dần mất đi khả năng xử lý thông tin. Các tế bào thần kinh bị tổn thương hoặc thoái hóa, khiến việc truyền tín hiệu giữa các vùng não suy giảm.
Hệ quả là trí nhớ, ngôn ngữ, khả năng suy luận và nhận thức không gian bị ảnh hưởng. Người bệnh có thể thay đổi tính cách, mất kiểm soát cảm xúc và gặp khó khăn trong việc hiểu những gì họ nhìn thấy.
Không phải mọi ký ức đều biến mất. Những ký ức lâu dài, đặc biệt là ký ức thời thơ ấu, thường được lưu trữ sâu hơn trong các mạng lưới neuron. Chúng được củng cố qua nhiều năm bằng sự lặp lại, khiến các kết nối thần kinh trở nên bền vững hơn. Vì vậy, khi người mắc sa sút trí tuệ quay lại những không gian quen thuộc như sở thú, nơi họ từng đến khi còn nhỏ, các ký ức này có thể được kích hoạt trở lại.
Những kích thích tưởng như đơn giản như mùi không khí, âm thanh môi trường hay hình ảnh động vật đóng vai trò như “chìa khóa” mở ra các vùng ký ức đã bị lãng quên.
Hiện tượng này liên quan đến cơ chế gợi nhớ phụ thuộc ngữ cảnh, khi não bộ dễ dàng truy xuất thông tin hơn nếu môi trường hiện tại tương đồng với môi trường lúc ký ức được hình thành. Trong trường hợp của những chuyến tham quan, các yếu tố thị giác, thính giác và khứu giác cùng lúc tác động lên não, tạo ra một dạng kích thích đa giác quan.
Thị giác giúp nhận diện hình ảnh, thính giác xử lý âm thanh, còn khứu giác có mối liên hệ trực tiếp với hệ limbic - vùng não liên quan đến cảm xúc và trí nhớ. Chính sự kết hợp này làm tăng khả năng gợi nhớ và duy trì sự chú ý.
Những chuyến tham quan được thiết kế riêng, với nhịp độ chậm rãi và cho một lượng hạn chế du khách. Ảnh: Markus Schreiber.
Những tour tham quan thông thường thường có nhịp độ nhanh, nhiều người và yếu tố gây xao nhãng, dễ dẫn đến quá tải nhận thức. Người bệnh có thể trở nên bối rối, mất tập trung hoặc lo lắng. Bằng cách giảm số điểm tham quan, kéo dài thời gian quan sát và tạo môi trường yên tĩnh hơn, các chương trình này giúp não bộ có đủ thời gian tiếp nhận và xử lý thông tin.
Không chỉ tác động đến nhận thức, những trải nghiệm này còn ảnh hưởng đến trạng thái cảm xúc và mối quan hệ xã hội. Người mắc sa sút trí tuệ thường dần bị tách khỏi các hoạt động cộng đồng, một phần do khó khăn trong giao tiếp.
Tuy nhiên, não bộ con người vẫn duy trì khả năng phản ứng với tín hiệu xã hội, ngay cả khi ngôn ngữ suy giảm. Việc tham gia cùng những người có hoàn cảnh tương tự tạo ra cảm giác thuộc về, giúp giảm căng thẳng và cải thiện trạng thái tinh thần. Đối với người thân và người chăm sóc, đây cũng là cơ hội hiếm hoi để kết nối với nhau trong một bối cảnh tích cực hơn.
Trong nhiều trường hợp, giao tiếp không còn diễn ra qua lời nói. Manuela Grudda, con gái của bà Barkow, cho biết cô không thể trò chuyện với mẹ theo cách bình thường, nhưng khi chỉ vào các con vật, bà vẫn nhìn và chú ý.
Điều này phản ánh một thực tế sinh học. Các vùng não xử lý cảm xúc và phản ứng trực quan thường bị ảnh hưởng muộn hơn so với vùng xử lý ngôn ngữ. Ánh nhìn, cử chỉ và sự chú ý vì thế trở thành những kênh giao tiếp quan trọng, giúp duy trì mối liên hệ giữa người bệnh và môi trường xung quanh.
Những chuyến tham quan như tại Sở thú Berlin không hẳn là phương pháp điều trị kiểu truyền thống, nhưng đã cho thấy khả năng duy trì chất lượng sống với người bệnh. Khi não bộ được kích thích đúng cách, các mạng lưới thần kinh vẫn có thể hoạt động, dù ở mức hạn chế.
Những ký ức cũ được khơi dậy, cảm xúc được kích hoạt và sự chú ý được duy trì, tất cả góp phần giúp người bệnh tiếp tục tham gia vào thế giới thay vì tách biệt khỏi nó.
