“Để hiểu một người” là cuốn sách của nhà tâm lý nổi tiếng nước Mỹ David Brooks về nghệ thuật thấu hiểu người khác. Trong “Để hiểu một người” (tên gốc “How to Know a Person”), nhà tâm lý David Brooks cho rằng nhu cầu được thấu hiểu không phải là điều xa xỉ, mà gắn rất sâu với cảm giác mình là ai và mình có vị trí nào trong đời sống của người khác. Tuy nhiên, giữa thời đại có quá nhiều cách để kết nối, khả năng thật sự hiểu nhau lại thường bị bỏ qua.
Nhà tâm lý học David Brooks. Ảnh: TL.
Một người có thể sống giữa gia đình, đồng nghiệp và bạn bè, nhưng vẫn thấy mình lạc lõng bởi vì họ không cảm thấy mình được thấu hiểu. Ngược lại, có những khoảnh khắc khiến một người nhẹ lòng hơn, chỉ vì họ được ai đó lắng nghe thật lòng, không vội kết luận, và được là chính mình trong cuộc trò chuyện ấy.
Vấn đề là chẳng mấy ai chú ý điều này. Ngành giáo dục chỉ quan tâm dạy toán, ngoại ngữ, kỹ năng nghề nghiệp, cách dùng các công cụ mới, nhưng rất ít dạy lắng nghe một người cho đến nơi đến chốn.
Vì vậy, để hiểu một người, nhà tâm lý David Brooks dùng hai hình ảnh: kẻ tắt đèn và người soi sáng. Kẻ tắt đèn là những người khiến người khác cảm thấy nhỏ bé, vô hình hoặc không được tôn trọng. Họ thường quá tập trung vào bản thân, đưa ra phán xét vội vàng, áp đặt góc nhìn của mình, hoặc đơn giản là không thật sự lắng nghe.
Ngược lại, người soi sáng là những người khiến người đối diện cảm thấy mình được nhìn thấy. Ở bên họ, người khác thường thấy an toàn hơn, ít phải phòng vệ hơn. Sau một cuộc trò chuyện như vậy, người ta có thể thấy nhẹ hơn, rõ hơn về chính
Để hiểu một người khác không phải là chuyện tự nhiên mà đòi hỏi khả năng học tập và luyện tập. Việc đầu tiên là bớt phán xét quá nhanh. Trong nhiều trường hợp, ta chỉ nhìn người khác qua vài nhãn dán quen thuộc: nghề nghiệp, tuổi tác, tính cách, vai trò trong gia đình, quan điểm chính trị, hay một sai lầm nào đó trong quá khứ. Những nhãn ấy giúp ta phân loại người khác rất nhanh, nhưng cũng khiến ta dễ bỏ sót phần sống động nhất của họ.
Ngay cả với người thân, ta vẫn có thể rơi vào thói quen ấy. Có những cặp vợ chồng sống với nhau hàng chục năm nhưng vẫn không biết người kia đang thật sự nghĩ gì, sợ gì, cần gì. Có những bậc cha mẹ vẫn nhìn con bằng hình ảnh của đứa trẻ năm nào, trong khi con họ đã trở thành một người khác. Bạn bè thân thiết vẫn có thể giữ những định kiến về nhau mà không hề nhận ra.
Ta thường nghĩ rằng gần gũi thì sẽ hiểu nhau. Nhưng chính sự quen thuộc đôi khi lại khiến ta tưởng rằng mình đã hiểu hết người kia. Khi đó, ta không còn đặt câu hỏi, không còn tò mò, cũng không còn chú ý đến những thay đổi đang diễn ra trong cuộc sống của họ. Trong khi con người vẫn thay đổi từng ngày. Đằng sau nghề nghiệp, vai trò hay tính cách mà ta quen gán cho họ, mỗi người vẫn có một đời sống riêng phức tạp hơn nhiều. Nói cách khác, một con người luôn lớn hơn câu chuyện mà chúng ta kể về họ.
Cuốn sách "Để hiểu một người" bản tiếng Việt. Ảnh: NXB.
Bên cạnh việc bớt phán xét, sự thấu hiểu thường bắt đầu từ những cuộc trò chuyện rất bình thường. Thay vì chỉ thu thập thông tin hay chờ đến lượt mình nói, ta cần học cách lắng nghe thật sự: nghe mà không vội chen vào, không vội sửa sai, không vội biến câu chuyện của người khác thành câu chuyện của mình. Nhà tâm lý học David Brooks khuyến khích đặt những câu hỏi mở, để mỗi người có cơ hội kể nhiều hơn về điều họ đã trải qua, chứ không chỉ trả lời có hoặc không. Chính từ những câu chuyện ấy, ta dần hiểu được điều gì đã làm nên cách họ nghĩ, cách họ sợ, cách họ hy vọng.
Có thể nói, tất cả kỹ năng tương tác xã hội khác nhau đều dựa trên một kỹ năng nền tảng, đó là khả năng hiểu được những gì người khác đang trải qua. Bất kỳ cá nhân, gia đình, trường học, tổ chức cộng đồng hay xã hội lành mạnh nào cũng đều sở hữu một kỹ năng cốt lõi, đó là khả năng nhìn nhận người khác một cách sâu sắc và khiến họ cảm thấy được nhìn nhận; hay nói cách khác, đó là khả năng hiểu đúng về người khác, để họ cảm thấy được xem trọng, được lắng nghe và được thấu hiểu. Chính kỹ năng nền tảng đó là cốt lõi của việc trở thành người tốt, là món quà tuyệt vời nhất mà bạn có thể dành tặng cho người khác và cho chính mình.
Khi ai cũng vội nói quan điểm của mình, việc lắng nghe một người đến tận cùng trở nên hiếm hơn. Để hiểu một người, đôi khi ta không cần nói điều gì thật sâu sắc, mà chỉ cần đủ kiên nhẫn để nhìn họ như một con người đang thay đổi, có những câu chuyện chưa kể hết, và có những điều chưa từng có dịp nói ra.
