Để nhà, đất dôi dư thành nguồn lực phát triển: [Bài 2] Vướng pháp lý 'nút thắt lớn' đối với cơ sở dôi dư

Mỏi mòn chờ danh phận

Việc sắp xếp, xử lý trụ sở, nhà đất dôi dư sau sáp nhập hóa ra lại trầy trật và ngổn ngang đến thế. Hàng ngàn trụ sở công, nhà đất vốn là những mảnh "đất vàng, đất bạc" tọa lạc ở những vị trí trung tâm, đắc địa rơi vào cảnh thừa thãi. Người ta khóa cửa, cài then, những công trình từng là bộ mặt của địa phương đứng phơi mình, đang bị thời gian mài mòn, hoang phế.

Đất đai dẫu quý như vàng, nhưng bắt tay vào xử lý lại vướng thủ tục pháp lý. Mỗi bước tìm lối ra cho tài sản công là một lần vấp phải những rào dậu của quy định pháp lý, của định giá tài sản, những ranh giới bị lấn chiếm, hay câu chuyện điều chuyển, đấu giá sao cho đúng luật.

Thậm chí, nhiều cơ sở nhà, đất đã được địa phương chấp thuận chuyển đổi sang làm cơ sở giáo dục, y tế, thiết chế văn hóa... nhưng vẫn phải chờ danh phận vì còn đợi hoàn thiện các thủ tục pháp lý theo quy định. Để rồi, những khối tài sản khổng lồ ấy cứ nằm im lìm năm này qua tháng khác, nhìn mà xót cái công, tiếc cái của, đau đáu trước những nút thắt đợi được cởi gỡ.

Tại xã Quảng Ngọc, tỉnh Thanh Hóa, hiện có 7 cơ sở nhà, đất công thuộc diện dôi dư. Con số này chưa tính một trạm y tế sẽ được bàn giao về xã trong thời gian tới. Ông Nguyễn Duy Bách, Phó Chủ tịch UBND xã Quảng Ngọc cho biết, đoàn công tác số 2 của tỉnh Thanh Hóa đã trực tiếp kiểm tra hiện trạng. Ngày 18/5/2026, Thanh tra Chính phủ tiếp tục làm việc, kiểm tra cụ thể tại địa phương. Dẫu vậy, phương án xử lý những khu nhà, thửa đất này vẫn chưa thể sớm định hình. Chính quyền xã đang chờ hướng dẫn để biết cơ sở nào được giữ lại, cơ sở nào có thể chuyển đổi công năng, điều chuyển hoặc đưa vào khai thác.

Nhiều địa phương vướng pháp lý

Thực tế cho thấy, việc xử lý tài sản công sau sáp nhập không hề đơn giản. Nhiều địa phương đang gặp khó khăn do các quy định pháp lý liên quan đến định giá tài sản, lấn chiếm, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, đấu giá hoặc điều chuyển tài sản còn khá phức tạp.

Thực trạng này đang diễn ra hầu hết các địa phương, đây thực sự là bài toán chung của nhiều địa phương sau sáp nhập trên cả nước. Nếu không có giải pháp quyết liệt, càng để lâu, giá trị tài sản càng giảm, chi phí sửa chữa càng lớn, trong khi ngân sách nhà nước tiếp tục phải gánh thêm chi phí bảo vệ, duy tu.

Tại tỉnh An Giang, nhiều cơ sở nhà, đất còn vướng mắc về nguồn gốc pháp lý. Có nơi nằm trong hành lang bảo vệ công trình giao thông, khu vực cảnh báo sạt lở. Có nơi được người dân hiến hoặc cho mượn từ nhiều năm trước để xây dựng trường học, trụ sở cơ quan. Khi không còn nhu cầu sử dụng, việc hoàn trả đất, giải quyết tranh chấp hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng đều phải trải qua nhiều thủ tục phức tạp.

Bên cạnh đó, không ít cơ sở nằm xa trung tâm, hạ tầng xuống cấp, giá trị khai thác thương mại thấp nên khó thu hút nhà đầu tư hoặc bố trí sử dụng ngay cho các mục đích khác. Một số địa phương chưa đánh giá đúng hiện trạng và nhu cầu sử dụng thực tế, dẫn đến phương án xử lý thiếu tính khả thi hoặc chưa sát với điều kiện thực tế.

Việc chuyển đổi các trụ sở dôi dư sang phục vụ y tế, giáo dục hoặc công trình công cộng cũng không đơn giản bởi phải đáp ứng đồng thời các quy chuẩn ngành, quy hoạch phát triển, nhân lực, đối tượng phục vụ cũng như nguồn kinh phí vận hành. Một số cơ sở nằm ở vị trí không thuận lợi hoặc có quy mô không phù hợp nên khó khai thác hiệu quả.

Một điểm nghẽn khác là cơ sở dữ liệu quốc gia về tài sản công vẫn được xây dựng theo mô hình tổ chức trước sáp nhập. Điều này khiến các địa phương phải rà soát, đối chiếu thông tin bằng phương pháp thủ công, làm kéo dài thời gian tổng hợp và ảnh hưởng đến tiến độ xử lý tài sản.

Bài liên quan

Để nhà, đất dôi dư thành nguồn lực phát triển: [Bài 1] Tài sản công chuyển đổi công năng còn chậm

Ông Lê Công Lý, Phó Chủ tịch thường trực UBND TP Cần Thơ, cho biết: Khó khăn hiện nay còn nằm ở thủ tục tiếp nhận và hoàn thiện hồ sơ pháp lý sau sắp xếp đơn vị hành chính. Có những trường hợp chuyển giao nhà, đất nhưng chưa có đầy đủ toàn bộ cơ sở pháp lý. Nếu chờ đến khi có đầy đủ hết thì rất khó làm. Một số cơ sở đang đứng trước nguy cơ xuống cấp hoặc bị lấn chiếm nếu công tác quản lý không được thực hiện chặt chẽ trong giai đoạn chuyển tiếp. Tuy nhiên, khó khăn lớn hiện nay là cơ chế xác định giá trị tài sản để đấu giá, đấu thầu hoặc cho thuê còn mất nhiều thời gian.

Chị Nguyễn Ngọc Thơm, sinh sống ở phường Vị Tân, TP Cần Thơ, chia sẻ: Việc xuất hiện các cơ sở dôi dư là điều khó tránh khỏi trong quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy. Điều quan trọng là các cơ quan chức năng sớm hoàn thiện phương án khai thác để nguồn lực công không bị bỏ phí.

Trong khi đó, ông Nguyễn Tuấn Anh, Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai, cho rằng: Đối với các cơ sở nhà, đất tại vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn, nhu cầu khai thác thương mại, dịch vụ rất thấp nên khó thu hút nhà đầu tư và khó chuyển đổi mục đích sử dụng. Đối với các cơ sở nhà, đất tại khu vực đô thị, vẫn còn những vướng mắc về xử lý tài sản gắn liền với đất chưa hết khấu hao khi thực hiện giao đất, cho thuê đất do chưa có quy định pháp lý đầy đủ.

Ngoài ra, sau sắp xếp thôn, tổ dân phố, số lượng nhà văn hóa dôi dư cũng rất lớn, đòi hỏi phải có giải pháp xử lý phù hợp, vừa bảo đảm hiệu quả sử dụng tài sản công, vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt cộng đồng tại cơ sở. Thời gian tới, tỉnh sẽ kiên quyết đẩy nhanh tiến độ xử lý tài sản dôi dư theo đúng quy định của pháp luật, với phương châm “không để tài sản công bị bỏ hoang, không để nguồn lực của Nhà nước bị lãng phí” - ông Tuấn Anh cho biết thêm.

“Bài toán” đã được gợi mở đáp án

Ông Nguyễn Phước Cường, Chủ tịch UBND phường Mỹ Trà, tỉnh Đồng Tháp, cho biết: Sau sáp nhập, địa phương có 6 trụ sở dôi dư, ngoài ra còn hơn 18 trụ sở đang sử dụng và 2 trụ sở chờ phương án xử lý. Theo ông Cường, đối với các trụ sở không còn nhu cầu sử dụng, địa phương ưu tiên bàn giao cho đơn vị có chức năng quản lý tài sản công để khai thác hiệu quả. Những cơ sở không còn phù hợp sẽ được đưa ra đấu giá hoặc cho thuê theo đúng quy định của pháp luật nhằm tránh lãng phí tài sản nhà nước.

Ngoài việc xử lý nhà, đất dôi dư, tỉnh Đồng Tháp còn rà soát, sắp xếp phương tiện và trang thiết bị phục vụ hoạt động của chính quyền sau sáp nhập. Hiện cấp tỉnh có 203 xe ô tô phục vụ công tác chung, tuy nhiên vẫn còn 13 sở, ngành chưa đủ phương tiện theo tiêu chuẩn, định mức. Trong khi đó, số lượng xe từ cấp huyện cũ chuyển về không đủ để bố trí mỗi xã một xe công tác.

Cùng với phương tiện, việc trang bị máy móc, thiết bị làm việc cũng được hoàn tất cho 15/15 sở, ngành và 102/102 xã, phường, góp phần bảo đảm bộ máy hành chính hoạt động thông suốt ngay sau khi thực hiện mô hình mới.

Ông Trần Văn Dũng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp chia sẻ: Khi mỗi cơ sở nhà, đất được khai thác đúng công năng, mỗi tài sản được điều chuyển đúng nơi cần thiết, nguồn lực công sẽ tiếp tục được phát huy, tạo thêm động lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao chất lượng phục vụ người dân.

Để khơi thông nguồn lực từ các trụ sở dôi dư, TP Cần Thơ xác định việc chuyển đổi công năng là một trong những giải pháp trọng tâm. Một trong những công trình tiêu biểu là trụ sở Tỉnh ủy Hậu Giang cũ, tọa lạc trên khuôn viên 3,3 ha, với tổng mức đầu tư gần 300 tỷ đồng, được đưa vào sử dụng từ năm 2013. Thành phố Cần Thơ đang định hướng chuyển đổi nơi đây trở thành Trung tâm đổi mới sáng tạo.

Với vị trí nằm ven kênh Xáng Xà No, kết nối giao thông thuận tiện và là điểm tựa để phát triển các dự án khởi nghiệp, công nghệ của vùng, công trình được kỳ vọng sẽ trở thành không gian ươm tạo doanh nghiệp, kết nối các trường đại học, thúc đẩy khởi nghiệp và phát triển nông nghiệp công nghệ cao.

Theo ông Lê Thanh Tâm, Giám đốc Sở Tài chính TP Cần Thơ, thành phố đang dự kiến triển khai ba nhóm giải pháp khai thác tài sản công sau sắp xếp. Thứ nhất, giao cho các sở, ngành và đơn vị sự nghiệp tiếp tục quản lý, sử dụng hoặc đề xuất phương án khai thác phù hợp. Thứ hai, các cơ sở được giao cho Trung tâm phát triển quỹ đất sẽ tổ chức khai thác theo quy định. Thứ ba, các cơ sở thuộc lĩnh vực quản lý của Sở Xây dựng sẽ được xem xét cho thuê nhằm phát huy giá trị tài sản.

Trong khi đó, ông Nguyễn Tuấn Anh, Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai nêu rõ quan điểm: Lào Cai ưu tiên chuyển đổi công năng các cơ sở dôi dư để phục vụ các mục đích công như y tế, giáo dục, Công an, Quân sự và các thiết chế phục vụ cộng đồng như thư viện, công viên công cộng, thiết chế văn hóa, thể thao... Chỉ khi đã thực hiện đầy đủ các phương án ưu tiên mà vẫn còn dôi dư thì mới xem xét đưa vào khai thác phục vụ phát triển kinh tế - xã hội thông qua các hình thức như bán đấu giá tài sản trên đất gắn với quyền sử dụng đất hoặc cho thuê tài sản gắn với quyền sử dụng đất theo quy định.

Đối với các công trình còn bảo đảm chất lượng, cần ưu tiên chuyển đổi thành nhà văn hóa, trung tâm học tập cộng đồng, thư viện, cơ sở y tế, trụ sở Công an xã hoặc các thiết chế phục vụ người dân. Đây là giải pháp vừa tiết kiệm ngân sách đầu tư mới, vừa phát huy hiệu quả tài sản hiện có. Những công trình không còn phù hợp với quy hoạch cần sớm đưa ra đấu giá công khai, minh bạch để thu hồi nguồn vốn cho ngân sách, tránh kéo dài tình trạng bỏ không, bỏ hoang phí nhiều năm.

Bên cạnh vai trò của cơ quan quản lý, cần tăng cường giám sát của HĐND, MTTQ, các tổ chức chính trị - xã hội và người dân đối với quá trình quản lý, khai thác tài sản công. Sự công khai, minh bạch sẽ góp phần ngăn ngừa thất thoát, tiêu cực và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực nhà nước.

Các địa phương cần phải nêu cao trách nhiệm, việc giải quyết dứt điểm hàng ngàn công trình dôi dư không đơn thuần là xử lý tài sản công mà còn là thước đo năng lực quản trị, tinh thần trách nhiệm và quyết tâm chống lãng phí của chính quyền các cấp. Khi những công trình từng bị bỏ hoang được "đánh thức", đó sẽ là nguồn lực quý giá phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao phúc lợi cộng đồng và củng cố niềm tin trong nhân dân.

Việc Nghị quyết số 31/2026/NQ-CP ngày 24/6/2026 của Chính phủ quy định một số cơ chế, chính sách đặc thù nhằm đẩy nhanh tiến độ xử lý, khai thác nhà, đất dôi dư sau khi sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và sắp xếp đơn vị hành chính, được ban hành sẽ giúp địa phương gỡ bỏ nhiều nút thắt trong xử lý cơ sở nhà, đất dôi dư hiện nay. Thời hạn thực hiện các cơ chế, chính sách đặc thù xử lý, khai thác nhà, đất dôi dư là 5 năm, kể từ ngày 24/6/2026.

Nghị quyết áp dụng đối với việc quản lý, khai thác nhà, đất dôi dư đã được giao, điều chuyển hoặc chuyển giao cho tổ chức có chức năng quản lý, kinh doanh nhà của địa phương từ ngày 1/3/2025 nhưng chưa đưa vào khai thác; đồng thời áp dụng với toàn bộ nhà, đất dôi dư phát sinh trong quá trình sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã và tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp.