Để nhà, đất dôi dư thành nguồn lực phát triển: [Bài 1] Tài sản công chuyển đổi công năng còn chậm

LTS: Sau sáp nhập đơn vị hành chính và tinh gọn bộ máy, hàng chục nghìn cơ sở nhà, đất công dôi dư đã đặt ra bài toán lớn với các địa phương. Đây không chỉ là câu chuyện chống lãng phí tài sản công, mà còn là phép thử đối với năng lực quản trị, tính minh bạch và trách nhiệm của cơ quan quản lý. Việc Quốc hội lựa chọn chuyên đề giám sát tối cao về quản lý, sử dụng tài sản công là trụ sở làm việc sau sắp xếp bộ máy cho thấy quyết tâm đưa những "nguồn lực đang ngủ quên" trở lại phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Chuyển đổi trụ sở dôi dư còn chậm trễ

Hàng ngàn trụ sở, nhà đất công dôi dư sau sáp nhập chính quyền các cấp, quỹ đất rất lớn, chủ yếu nằm ở vị trí đắc địa của tỉnh, các đô thị, trung tâm xã… nhưng việc bố trí sử dụng ở nhiều địa phương lại khác nhau, nguy cơ bỏ trống, hoang hóa và lãng phí rất cao, trong khi quy trình xử lý lại vướng pháp lý dẫn tới việc chuyển đổi mục đích sử dụng cơ sở dôi dư diễn ra chậm.

Nếu nhìn ở góc độ quản trị tài sản công, đây là khối lượng công việc rất lớn. Nhưng nhìn dưới góc độ phát triển, đây là không gian mở để nhiều địa phương quy hoạch thành các đô thị hạt nhân, đô thị trung tâm, từ đó lan tỏa ra các vùng phụ cận, thậm chí liên vùng. Hay nói chính xác, cơ sở dôi dư là một quỹ nguồn lực đáng kể mà địa phương có thể huy động để phục vụ các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.

Theo số liệu báo cáo chuyên đề của Đảng ủy Chính phủ ngày 15/6/2026, trong đó có phần kết quả quản lý, khai thác, xử lý nhà, đất của 34 địa phương được phân thành hai bước. Bước 1, tổng số nhà, đất công đã hoàn thành xử lý 26.447 cơ sở, trong đó đã bố trí làm cơ sở giáo dục, đào tạo 3.015 cơ sở; bố trí làm cơ sở y tế 648 cơ sở; bố trí làm thiết chế văn hóa, thể thao 2.385 cơ sở và bố trí cho mục đích công cộng khác 626 cơ sở.

Sau khi cơ sở dôi dư được chuyển giao về địa phương quản lý và tiến hành xử lý bước 2 theo đúng yêu cầu của Đảng và Nhà nước. Tính đến hết tháng 5/2026, địa phương đã xử lý 16.132 cơ sở, trong đó đã đưa vào khai thác 4.709 cơ sở; chưa hoàn thành xử lý 11.423 cơ sở (bao gồm 5.340 cơ sở đã giao cho tổ chức kinh doanh nhà, tổ chức phát triển quỹ đất của địa phương quản lý, khai thác nhưng chưa đưa vào khai thác; 2.823 cơ sở chưa hoàn thành xử lý, khai thác nhưng đã được phê duyệt phương án; 3.260 cơ sở chưa được phê duyệt).

Trao đổi với Báo Nông nghiệp và Môi trường, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Phó trưởng đoàn ĐBQH TP Hải Phòng, cho rằng: Việc xử lý nhà, đất công dôi dư là yêu cầu cấp thiết nhưng không hề đơn giản. Bởi tài sản công liên quan đến nhiều quy định pháp luật, mỗi công trình đều được xây dựng với công năng riêng nên không thể chuyển đổi ngay lập tức.

Mặt khác, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng: Tài sản công bỏ hoang không chỉ là sự lãng phí về vật chất, mà còn là sự lãng phí cơ hội phát triển và lãng phí niềm tin của nhân dân. Quan trọng hơn cả là cần thay đổi cách nhìn về nhà, đất công dôi dư. Đây không phải là “phần thừa” sau quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, mà phải được xem là một nguồn lực phát triển mới.

Để có đủ số liệu và đánh giá chính xác thực trạng về cơ sở dôi dư sau sáp nhập, Thanh tra Chính phủ đã ban hành Kế hoạch số 1319/KH-TTCP ngày 7/5/2026 về thanh tra chuyên đề cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp. Hiện kế hoạch đang được tổ chức triển khai thanh tra theo kế hoạch. Mục đích của đợt thanh tra nhằm đánh giá thực trạng cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp để kiến nghị giải pháp xử lý, tháo gỡ khó khăn, vướng mắc; tạo chuyển biến thực chất trong việc đưa cơ sở nhà, đất dôi dư vào khai thác, sử dụng hiệu quả, chống lãng phí, khơi thông nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội; đồng thời phòng ngừa, ngăn chặn, phát hiện, xử lý kịp thời các hành vi vi phạm.

Nhiều địa phương nhà, đất còn dôi dư lớn

Nhiều trụ sở cũ, đặc biệt ở các khu vực trung tâm cũ, đang bị bỏ hoang, cỏ mọc, xuống cấp nghiêm trọng do thiếu kinh phí bảo trì. Mặc dù nhiều cơ sở được tận dụng làm trụ sở làm việc, chuyển đổi công năng sang cơ sở ý tế, giáo dục, thiết chế văn hóa, nhà kho hoặc kho lưu trữ… nhưng vẫn còn chậm.

Tại tỉnh Phú Thọ, địa phương phía Bắc có 3 tỉnh sáp nhập (Hòa Bình - Vĩnh Phúc - Phú Thọ), hiện có 1.324 cơ sở dôi dư cần phải xử lý. Được biết, Sở Tài chính Phú Thọ đã đề xuất phương án xử lý, trong đó, 161 cơ sở được chuyển thành trụ sở các cơ quan, đơn vị; 576 cơ sở chuyển đổi công năng sang lĩnh vực giáo dục, y tế, văn hóa; 583 cơ sở giao cho địa phương và Trung tâm phát triển quỹ đất quản lý, xử lý; 4 cơ sở chuyển giao cho đơn vị khác.

Còn tại Lâm Đồng, qua rà soát, 4.115/4.642 cơ sở được xác định tiếp tục xử lý, sử dụng, trong đó có 505 cơ sở dôi dư cần xử lý, hiện tại đã được phê duyệt phương án xử lý. Ngoài ra, tỉnh Lâm Đồng còn được các cơ quan trung ương chuyển giao 136 cơ sở, trong đó, 98 cơ sở đã hoàn thành tiếp nhận, còn 38 cơ sở chưa hoàn thành tiếp nhận. Đối với 98 cơ sở đã tiếp nhận, tỉnh đã xử lý 44 cơ sở, còn 54 cơ sở đang được Sở Tài chính, Sở Nông nghiệp và Môi trường thẩm định hồ sơ, trình UBND tỉnh phê duyệt phương án xử lý.

Ở tỉnh An Giang, trong tổng số 1.070 cơ sở dôi dư, mới có 20 cơ sở hoàn thành xử lý, 965 cơ sở đang trong quá trình thực hiện phương án, 58 cơ sở chậm triển khai và vẫn còn 27 cơ sở chưa xây dựng phương án xử lý. Điều đáng chú ý là có tới 960 cơ sở đang bỏ trống, chưa sử dụng, 52 cơ sở chỉ sử dụng một phần hoặc sử dụng tạm, 5 cơ sở đang cho thuê, cho mượn, 1 cơ sở liên doanh, liên kết, 16 cơ sở bị lấn chiếm và 7 cơ sở đang xảy ra tranh chấp.

Ông Lê Hữu Toàn, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường An Giang, cho biết: Riêng Sở Nông nghiệp và Môi trường An Giang hiện quản lý 90 cơ sở nhà, đất. Đến nay đã lập phương án xử lý đối với 39 cơ sở, trong đó 28 cơ sở đã hoàn thành xử lý, 2 cơ sở đang hoàn thiện hồ sơ, còn 9 cơ sở đã trình cơ quan có thẩm quyền xem xét phê duyệt. Thực tế xử lý cơ sở nhà, đất dôi dư còn phát sinh nhiều khó khăn. Đơn cử như một số tài sản liên quan đến việc kết thúc hoạt động của 26 Trạm kỹ thuật nông nghiệp khu vực khi chuyển chức năng, nhiệm vụ về cấp xã, nhiều cơ sở còn vướng thủ tục điều chuyển hoặc phải chờ cấp có thẩm quyền phê duyệt phương án.

Trong khi đó, tỉnh Nghệ An đã sắp xếp, xử lý 4.271 cơ sở để tiếp tục sử dụng, điều chuyển làm cơ sở sự nghiệp, chuyển đổi công năng thành các thiết chế văn hóa công cộng hoặc điều chuyển cho các đơn vị Trung ương. Hiện tại, tỉnh Nghệ An còn khoảng 137 cơ sở dôi dư cần tiếp tục xử lý.

Theo ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó Giám đốc Sở Tài chính tỉnh Nghệ An, cho biết: Sở đã thành lập đoàn liên ngành tiến hành rà soát, phân loại rõ các cơ sở tài sản công dôi dư trên địa bàn. Trên cơ sở đó, xác định cụ thể số tài sản tiếp tục sử dụng; một số tài sản chuyển đổi công năng phục vụ giáo dục, y tế, thiết chế văn hóa và bàn giao cho Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh quản lý hoặc giao trực tiếp cho địa phương xử lý theo quy định.

TP Cần Thơ, "trái tim" của Đồng bằng Sông Cửa Long, địa phương đang quản lý 5.817 cơ sở nhà, đất, với tổng diện tích sử dụng hơn 22.780 ha. Qua rà soát, TP Cần Thơ có 684 cơ sở nhà, đất dôi dư phát sinh sau sắp xếp đơn vị hành chính và đang được xây dựng phương án xử lý. Tuy nhiên, tiến độ xử lý vẫn còn chậm khi mới có 5 xã, phường gửi phương án xử lý đối với 25 cơ sở; Trung tâm Phát triển quỹ đất cũng mới hoàn tất tiếp nhận 49 cơ sở. Số lượng nhà, đất còn lại đang tiếp tục được đo đạc, xác định hiện trạng.

Ghi nhận thực tế của phóng viên Báo Nông nghiệp và Môi trường tại khu vực Hậu Giang (cũ) nay thuộc phường Vị Tân (TP Cần Thơ), nhiều trụ sở của các cơ quan, sở, ngành trước đây đang trong tình trạng đóng cửa. Bên trong một số khuôn viên cỏ mọc um tùm, sân phủ đầy rêu. Một số công trình khác dù còn khá khang trang cũng bắt đầu có dấu hiệu xuống cấp.

Chị Nguyễn Ngọc Thơm, ở phường Vị Tân, chia sẻ: Nhiều công trình khang trang nhưng chưa được khai thác khiến mọi người đi qua nhìn thấy không khỏi xót xa, chỉ mong các trụ sở sớm được sử dụng vào mục đích mới. Điều quan trọng là các cơ quan chức năng sớm hoàn thiện phương án khai thác để nguồn lực công không bị bỏ phí.

Mới đây, trong chuyến khảo sát thực tế tại khu vực Hậu Giang và Sóc Trăng cũ, ông Lê Quang Tùng, Bí thư Thành ủy Cần Thơ cho biết, vẫn còn nhiều trụ sở bỏ trống hoặc khai thác chưa hiệu quả, tiềm ẩn nguy cơ lãng phí. Không thể để tình trạng nhiều trụ sở bỏ không trong khi một số xã, phường thiếu nơi làm việc. Phải tính toán rất linh hoạt để sử dụng hiệu quả từng cơ sở nhà, đất dôi dư hiện có.

Liên quan tới hướng dẫn xử lý cơ sở nhà, đất dôi dư sau sáp nhập, Cục Quản lý công sản (Bộ Tài chính) cho biết, đến nay đã tổ chức hướng dẫn nghiệp vụ cho 10.829 lượt công chức thực hiện nhiệm vụ quản lý tài sản công của các địa phương qua ứng dụng zoom; cử cán bộ phụ trách từng địa phương để hướng dẫn thường xuyên, đồng thời, tổ chức 23 đoàn công tác kiểm tra, hướng dẫn, đôn đốc để làm việc trực tiếp với một số Bộ, cơ quan trung ương và 34 địa phương.