Bà Phan Thị Thuận, Giám đốc Công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức (xã Hồng Sơn, TP Hà Nội) kể mình là thế hệ thứ ba trong một gia đình có truyền thống trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa. Trước đây dân làng Phùng Xá quê bà dệt lụa kiểu thủ công, nhưng thời thuộc Pháp đã có máy dệt, năng suất gấp hàng chục lần, sản phẩm làm ra phần để xuất khẩu, phần để bán ra các phố Hàng Ngang, Hàng Đào ngoài Hà Nội…
Tuổi trẻ của bà gắn với nghề ươm tơ dệt lụa bởi là xã viên của hợp tác xã nhưng đến khi luống tuổi thì nghề này đi xuống. Lúc nhà nhà phá dâu trồng cây khác thì bà vẫn kiên trì trồng để nuôi tằm. Bà còn tận dụng từng con kén phế vốn bị loại ra đem nấu lên, vê tay rồi nối bằng tay để cho ra những sợi tơ đẹp đến mức sản phẩm khăn dệt từ tơ phế năm 2005 đoạt Huy chương vàng toàn quốc.
Quay trở lại với chuyện sáng tạo độc đáo tơ tằm tự dệt, thời điểm bà Thuận bắt đầu thử nghiệm cách làm sản phẩm mới này là năm 2010, sản phẩm đầu tiên là chăn. Theo cách làm truyền thống của các làng nghề thì phải kéo kén, ươm tơ, từ đó cào thành bông rồi khâu cố định các lớp vào để tạo ra chăn, rất tốn công và sau một thời gian sử dụng dễ bị vón cục. Từ ý tưởng cho tằm tự dệt sản phẩm đến thành công phải qua rất nhiều thất bại.
Bà Phan Thị Thuận, Giám đốc Công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức. Ảnh: Trần Thị Hiền.
Mất 1 năm với 8 lứa tằm đem ra làm thí nghiệm - tương đương vài chục đêm ròng không ngủ, bà mới hoàn thiện được phương pháp độc đáo chưa bao giờ có trong lịch sử làng nghề là tơ tằm tự dệt. Tằm khi đan kén còn có cái tổ để che thân nên yên tâm kéo tơ, đằng này lũ tằm tự dệt phải nằm trơ trọi trên một mặt phẳng khiến chúng rất sợ ánh sáng, tiếng động hay gió thổi. Sau khi quan sát những biểu hiện ấy của chúng bà phải để tằm vào trong cái nhà kín không có tiếng động, ánh sáng, gió lùa.
Bà phải tính toán tỉ mỉ khoảng cách thích hợp để cho tằm ươn cổ, nhả tơ sao cho thật vừa tầm mà không vướng víu. Khi đã đạt độ dài, rộng, dày theo tiêu chuẩn thì đem tơ ấy tẩy đi sẽ tạo được tấm ruột chăn có màu sắc trắng như bông. “Tơ tằm tự dệt hoàn toàn tự nhiên, không dùng đến máy móc thiết bị nên ai đã dùng đến nó một lần là không thể quên. Có những người ở Lào dùng sản phẩm của tôi từ năm 2012 rồi năm nào cũng mua tiếp, không chỉ cho mình dùng mà còn mua cho người thân dùng. Tôi cảm thấy rất hạnh phúc”, bà Thuận nói.
Cũng theo bà Thuận, hiện công ty của mình có hơn 10 sản phẩm OCOP 4 sao, 3 sản phẩm OCOP 5 sao gồm chăn tơ tằm tự dệt, khăn lụa tơ tằm, khăn lụa tơ sen. Nhiều đoàn khách trong nước cũng như quốc tế đã đến tận xưởng để tham quan, trải nghiệm dù bà chưa hề tổ chức các tour du lịch hay bán vé gì cả.
Bà Phan Thị Thuận, Giám đốc Công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức bên những con tằm tự dệt. Ảnh: Trần Thị Hiền.
Mỗi khi có khách bà thường tự kể câu chuyện sản phẩm của mình thế này: Tôi biết ơn được sinh ra và lớn lên ở làng nghề dệt lụa này. Tôi biết ơn con tằm mình chỉ cho ăn lá dâu mà lại cho sợi tơ quý giá, nuôi sống được bao nhiêu người. Con tằm mình chỉ nuôi có 20 ngày thôi mà lại thành người thợ trung thành, không bao giờ bỏ mình. Biết ơn con tằm thì phải chăm sóc cho nó thật tốt bằng cách chăm sóc cây dâu theo hướng hữu cơ (chất thải của con tằm ủ men vi sinh thành phân để bón cây - PV), bằng cách bảo vệ môi trường sống không có chất độc hại. Tôi năm nay tuổi đã cao nhưng vẫn muốn truyền nghề cho nhiều người trong làng để họ thêm yêu nghề, yêu quê…
Tơ của từng con tằm đan kết, hòa vào nhau làm nên một tuyệt tác công phu mà không có thứ máy móc tinh vi nào sánh bằng. Sáng tạo này duy nhất chỉ có ở Việt Nam. Chăn tơ tằm tự dệt của nghệ nhân Phan Thị Thuận có đặc tính thoáng khí, chống tĩnh điện và vô cùng ấm áp cho mùa đông, khả năng chống lạnh rất tốt, giúp cho người dùng có giấc ngủ sâu hơn, giảm căng thẳng và mệt mỏi. Do có trọng lượng chỉ bằng khoảng 1/3 so với các chất liệu khác nên nó rất nhẹ. Chăn tơ tằm tản nhiệt nhanh do đặc tính của sợi tơ, vào mùa đông giúp người dùng sẽ không sợ cảm giác lạnh lẽo lúc ban đầu khi mới đắp. Nó nhẹ nhàng, mềm mại massage cơ thể, xốp, thông thoáng không nóng bí và không bị xô lại. Màu nhuộm được chiết xuất từ lá, thân, rễ cây trong tự nhiên thân thiện với sức khỏe người dùng.
Cận cảnh tằm tự dệt. Ảnh: Trần Thị Hiền.
Từ chăn tơ tằm tự dệt bà còn phát triển thêm các dòng sản phẩm khác như lụa tơ tằm tự dệt, tranh tơ tằm tự dệt, dưỡng da tơ tằm tự dệt: “Cây dâu tằm là một vị thuốc nên tơ tằm cũng là một vị thuốc mang tính dưỡng da, chống lão hóa cho người sử dụng”. Chính vì những đặc tính độc đáo đó mà giá sản phẩm của tơ tằm tự dệt có thể tới hàng chục triệu đồng và trở thành món quà vô cùng độc đáo không chỉ của thủ đô Hà Nội mà còn cả Việt Nam khi muốn tặng cho những vị khách quý.
Ngoài tơ tằm tự dệt bà Thuận còn nổi tiếng với tơ sen. Sen nào cũng có tơ nhưng để phù hợp cho việc kéo tơ dệt lụa thì phải có cách chăm sóc đặc biệt bằng phân bón hữu cơ, bằng nước sạch để cho ra nhiều sợi tơ hơn. Bà không ngần ngại chia sẻ điều đó cho những chủ đầm sen để họ lại cung cấp sản phẩm đầu vào cho mình kéo thành tơ.
Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội.
