Công trình nước sạch gần 30 năm
Cuối buổi chiều, chúng tôi cùng ông Lò Trung Viên, trưởng thôn Minh Nội, xã Gia Hội, tỉnh Lào Cai và ông Lò Văn So, người có uy tín trong thôn, đi lên khu vực đầu nguồn nước của thôn, trong cơn mưa rừng chợt đến chợt đi.
Công trình nước sạch ở thôn Minh Nội lấy nước từ đầu nguồn trên núi cao, cách khu dân cư hơn 2 km. Ảnh: Thanh Ngà.
Từ khu dân cư, cả đoàn men theo những bờ ruộng nhỏ hẹp, lội qua hai con suối rồi tiếp tục đi bộ. Sau gần 40 phút đi bộ, chúng tôi mới tới chân núi. Chỉ tay lên sườn núi phía trước, ông Lò Trung Viên cho biết, bể chứa nước của thôn vẫn còn ở rất xa. Quãng đường cả đoàn vừa đi mới chỉ bằng khoảng một phần ba chặng đường lên tới đầu nguồn.
Ở vùng cao, nước sinh hoạt của người dân chủ yếu được lấy từ khe suối và các mạch nước trong rừng. Bể chứa thường được xây dựng ở khu vực cao, đón nước từ đầu nguồn rồi dẫn qua hệ thống đường ống về khu dân cư phía dưới.
Công trình nước sạch ở thôn Minh Nội được Nhà nước đầu tư xây dựng từ năm 1998, đến nay đã gần ba thập kỷ, vẫn phục vụ nhu cầu sinh hoạt của gần 50 hộ dân. Để có được đường ống nước từ đầu nguồn về thôn, trước đây cả thôn phải góp công đào đường ống cả chục ngày.
Vừa đi qua cánh đồng, ông Viên vừa chỉ vào hệ thống cấp nước nước nằm trên mặt ruộng. Sau nhiều năm sử dụng, cùng với việc người dân canh tác, một số tuyến ống đã trồi lên khỏi mặt đất, dễ bị hư hỏng. Nhiều vị trí được nối lại bằng những đoạn ống mới, nhìn rõ các mối chắp vá. “Đường ống dài, lại đi qua ruộng, suối và đồi núi nên hỏng chỗ nào là phải đi tìm chỗ ấy. Có khi chỉ một đoạn ống bị bật ra nhưng người sửa phải đi bộ cả buổi mới tới nơi”, ông Viên nói.
Trận mưa trước đó đã ảnh hưởng tới tuyến ống dẫn nước. Từ sáng, anh Ngân Văn Chinh và ông Nông Văn Hùng, hai thành viên tổ tự quản nước sạch của thôn, đã lên đầu nguồn kiểm tra và sửa chữa.
Đường ống nước dẫn qua cánh đồng có nhiều đoạn bị hư hỏng. Ảnh: Thanh Ngà.
Biết hai người vẫn đang ở phía trên, chúng tôi tiếp tục đi với mong muốn được tận mắt xem công việc vận hành công trình nước sạch ở vùng cao. Tuy nhiên, khi cả đoàn tới gần chân núi, mưa bắt đầu nặng hạt. Đúng lúc ấy, phía con đường nhỏ từ trên rừng đi xuống có hai người đàn ông quần áo ướt, lấm đất. Đó là anh Ngân Văn Chinh và ông Nông Văn Hùng vừa trở về sau buổi kiểm tra, khắc phục những vị trí đường ống bị ảnh hưởng.
Cuộc gặp diễn ra ngay dưới chân núi. Hai người đặt túi dụng cụ xuống đất, nghỉ chân sau nhiều giờ đi bộ. Chính cuộc gặp gỡ tình cờ ấy giúp chúng tôi hiểu thêm về công việc phía sau dòng nước chảy về từng hộ dân trong thôn.
Nhiều năm bám đường ống, tìm chỗ hỏng
Để duy trì nguồn nước sinh hoạt, thôn Minh Nội đã thành lập được tổ tự quản vận hành, bảo vệ công trình gồm hai thành viên. Anh Ngân Văn Chinh và ông Nông Văn Hùng đã gắn bó với công việc này hơn 5 năm. Ngoài công việc đồng áng như những người dân khác, mỗi khi đường ống bị tắc, vỡ hoặc nước về yếu, cả hai lại gác công việc gia đình để lên kiểm tra, sửa chữa.
Công việc thường vất vả nhất sau những trận mưa lớn. Sau những trận mưa lớn, đất đá, cành cây và rác theo dòng nước đổ xuống các khe suối, dễ làm tắc cửa lấy nước hoặc ảnh hưởng tới đường ống. Nhiều sự cố xảy ra ở sâu trong rừng, cách xa khu dân cư. Hai người phải mang theo dụng cụ, ống thay thế và đồ ăn để đi bộ lên sửa. Có hôm đi từ sáng sớm đến chiều muộn mới về. “Hễ mất nước là người dân gọi điện báo ngay, có khi đang làm ruộng cũng phải bỏ dở để đi kiểm tra. Ban ngày còn dễ đi, chứ buổi tối hoặc hôm trời mưa thì rất vất vả”, ông Hùng kể.
Anh Ngân Văn Chinh trở về sau buổi kiểm tra tuyến đường ống dẫn nước trên núi. Ảnh: Thanh Ngà.
Để hỗ trợ hoạt động của tổ tự quản, mỗi hộ sử dụng nước đóng góp 15.000 đồng mỗi tháng. Với khoảng 50 hộ dân, tổng số tiền thu được hơn 700.000 đồng, dùng để hỗ trợ công kiểm tra, sửa chữa và mua thêm vật tư khi cần.
Theo ông Lò Trung Viên, một số hộ từng cho rằng mức đóng góp này cao. Trưởng thôn phải trực tiếp đến giải thích để người dân hiểu đây không chỉ là tiền trả công cho hai người vận hành mà còn dùng mua đường ống và các vật tư thay thế. “Đường ống hỏng ít thì số tiền ấy còn đủ. Nếu nhiều vị trí cùng hư hỏng, thôn phải họp và vận động bà con đóng góp thêm. Không sửa thì cả thôn không có nước dùng”, ông Viên nói.
Sau khi nghỉ chân, ông Nông Văn Hùng kể thêm về buổi kiểm tra vừa kết thúc. Đường lên đầu nguồn nhỏ, trơn, nhiều đoạn cây cối mọc rậm. Vào mùa mưa, ngoài nguy cơ trượt ngã, người đi còn thường xuyên bị vắt cắn. “Trên ấy nhiều vắt lắm. Không đi ủng hoặc giày cao cổ thì vắt chui vào bên trong, bám đầy chân”, ông Hùng nói rồi kéo ống quần lên. Phía trong ống quần có bốn, năm con vắt đang bám. Có con đã no máu, thân phình to, vẫn bám chặt quanh các ngón chân. Trên hai chân ông còn nhiều vết cắn cũ, mới để lại sau những lần đi rừng.
Ông Hùng cho biết, số tiền hỗ trợ hằng tháng không tương xứng với công sức và thời gian bỏ ra. Tuy nhiên, gia đình ông cũng như các hộ khác trong thôn đều dùng chung nguồn nước này nên ông vẫn tiếp tục làm. “Nhà mình cũng cần nước, bà con trong thôn cũng cần. Dù đi rừng vất vả, tiền hỗ trợ không được bao nhiêu, chúng tôi vẫn cố gắng. Đường ống hỏng thì phải sửa để nước về”, ông Hùng chia sẻ.
Câu nói của ông ngắn gọn, giống như cách hai người vẫn làm công việc này trong suốt hơn 5 năm qua. Không có lịch làm việc cố định, cũng không có giờ nghỉ cụ thể. Khi công trình gặp sự cố, họ lại mang dụng cụ lên đường.
Cùng nhau chia sẻ nguồn nước
Theo ông Lò Văn So, người có uy tín ở thôn Minh Nội, những tháng đầu năm, nguồn nước tại khu vực này thường khan hiếm. Nhiều hộ phải dậy từ sáng sớm hoặc thức khuya để lấy nước sinh hoạt.
Ông Lò Trung Viên, Trưởng thôn Minh Nội và ông Lò Văn So, người có uy tín trong thôn, động viên các thành viên tổ tự quản sau buổi kiểm tra đường ống nước trên rừng. Ảnh: Thanh Ngà.
Khi lượng nước về ít, các gia đình ở vị trí thấp hoặc cuối tuyến thường gặp khó khăn hơn. Vì vậy, thôn thường xuyên vận động người dân sử dụng nước tiết kiệm và không tự ý dẫn nước ra ao, ra ruộng. “Chúng tôi tuyên truyền bà con bảo vệ rừng, giữ nguồn nước và chia sẻ với nhau. Từ tháng 2 đến tháng 5 hằng năm, dùng xong phải khóa vòi để nước tiếp tục chảy về những nhà ở phía dưới”, ông So nói.
Theo ông, phần lớn người dân đã hiểu và thực hiện tốt quy định chung của thôn. Khi nguồn nước yếu, các hộ chủ động giảm thời gian sử dụng, lấy đủ nước cho sinh hoạt rồi khóa vòi. Việc giữ rừng đầu nguồn cũng được người dân quan tâm. Nếu cây rừng bị chặt phá, đất đá dễ sạt xuống khe suối, làm đục nước, tắc đường ống và ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nước của cả thôn.
Người dân Minh Nội hiểu rằng công trình dù được đầu tư nhưng nếu không có người trông coi, sửa chữa và cùng nhau bảo vệ thì khó sử dụng lâu dài. Vì vậy, ngoài tổ tự quản, các hộ cũng có trách nhiệm phát hiện, thông báo những vị trí rò rỉ hoặc hư hỏng. Hiện xã Gia Hội có 14 công trình cấp nước tập trung phục vụ nhu cầu sinh hoạt của người dân. Trong đó, 6 công trình hoạt động ổn định, 3 công trình hoạt động kém hiệu quả và 5 công trình đã hư hỏng hoặc ngừng hoạt động.
Thực tế cho thấy, đầu tư công trình chỉ là bước khởi đầu. Với những vùng núi có địa hình chia cắt, đường ống kéo dài qua rừng, suối và nương rẫy, việc quản lý, bảo dưỡng sau đầu tư quyết định khả năng duy trì nguồn nước lâu dài.
Ở thôn Minh Nội, dòng nước vẫn chảy về từng hộ dân nhờ sự chung tay của cộng đồng và những người lặng lẽ bám theo tuyến ống mỗi khi xảy ra sự cố. Tuy nhiên, trước tình trạng nhiều đoạn đường ống đã xuống cấp, công trình cần tiếp tục được sửa chữa, nâng cấp để giảm gánh nặng cho tổ tự quản và bảo đảm nguồn nước sinh hoạt ổn định cho người dân trong những năm tới.
