Trong Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026-2030, tiêu chí 2.5 về cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn được xác định là một trong những nội dung quan trọng, góp phần hoàn thiện hệ thống hạ tầng kinh tế - xã hội, thúc đẩy lưu thông hàng hóa và nâng cao chất lượng đời sống người dân khu vực nông thôn.
Trọng tâm của tiêu chí không chỉ dừng lại ở việc xây dựng chợ hay cửa hàng, mà hướng tới hình thành hệ thống phân phối hàng hóa hiện đại, tiện ích, an toàn và phù hợp với nhu cầu tiêu dùng ngày càng đa dạng của người dân nông thôn.
Đánh giá đúng, chọn đúng và làm đúng theo điều kiện thực tế
Trong chuỗi tập huấn triển khai Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026-2030, chuyên đề hướng dẫn thực hiện tiêu chí 2.5 do Bộ Công Thương trình bày đã làm rõ vai trò then chốt của hạ tầng thương mại nông thôn trong thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.
Hạ tầng nông thôn là yếu tố quan trọng góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Ảnh: NNMT.
Điểm nổi bật của tiêu chí 2.5 là tính linh hoạt trong lựa chọn mô hình hạ tầng thương mại. Mỗi xã, tùy theo điều kiện phát triển, có thể lựa chọn chợ truyền thống hoặc các loại hình bán lẻ hiện đại như siêu thị, siêu thị mini, cửa hàng tiện lợi… Tuy nhiên, sự linh hoạt này đi kèm với một nguyên tắc xuyên suốt: đã lựa chọn loại hình nào thì phải đáp ứng đầy đủ yêu cầu của loại hình đó.
Với chợ nông thôn, tiêu chí không chỉ quan tâm đến quy mô mà đặc biệt chú trọng đến chất lượng hạ tầng, vệ sinh môi trường, an toàn thực phẩm và tổ chức quản lý. Một chợ đạt chuẩn phải sạch sẽ, phân khu hợp lý, có hệ thống điện nước, thoát nước, phòng cháy chữa cháy và đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật liên quan đến kinh doanh thực phẩm.
Trong khi đó, các mô hình bán lẻ hiện đại lại được đánh giá theo một hệ tiêu chuẩn khác, mang tính chuyên nghiệp và tiện ích cao hơn. Các yếu tố như diện tích kinh doanh, danh mục hàng hóa, cách bố trí ngành hàng, hệ thống trang thiết bị, phương thức thanh toán không dùng tiền mặt, dịch vụ khách hàng… đều được xem xét. Đặc biệt, khả năng tiêu thụ sản phẩm địa phương: từ nông sản, thực phẩm chế biến đến sản phẩm OCOP... được coi là một tiêu chí quan trọng, góp phần gắn kết hệ thống phân phối với phát triển kinh tế bản địa.
Một nội dung then chốt khác của tiêu chí 2.5 là việc phân loại xã theo nhóm (nhóm 1, nhóm 2, nhóm 3), tương ứng với các mức độ phát triển khác nhau. Mỗi nhóm có yêu cầu cụ thể về hạ tầng thương mại, phản ánh thực tế chênh lệch giữa các vùng miền.
Chợ hải sản sạch sẽ, phân khu hợp lý, có hệ thống điện nước, thoát nước, phòng cháy chữa cháy và đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật liên quan đến kinh doanh thực phẩm. Ảnh: AI.
Việc xác định đúng nhóm xã có ý nghĩa quyết định trong quá trình triển khai. Nếu đánh giá không chính xác, địa phương có thể lựa chọn mô hình không phù hợp: hoặc đầu tư quá cao so với nhu cầu thực tế, gây lãng phí nguồn lực; hoặc đầu tư chưa đạt chuẩn, dẫn đến không được công nhận. Ngược lại, khi phân loại đúng, địa phương sẽ có cơ sở để xây dựng lộ trình phù hợp, vừa bảo đảm đạt tiêu chí, vừa tối ưu hiệu quả đầu tư.
Bảo đảm thực chất, tạo động lực phát triển lâu dài
Để tiêu chí 2.5 phát huy hiệu quả, việc tổ chức thực hiện cần được triển khai đồng bộ và rõ trách nhiệm ở từng cấp. Trước hết, cấp xã đóng vai trò chủ động: rà soát toàn bộ hiện trạng hạ tầng thương mại trên địa bàn, xác định đúng loại hình đang có, đối chiếu với từng yêu cầu cụ thể và hoàn thiện các điều kiện còn thiếu trước khi đề nghị công nhận. Đây là bước nền tảng để bảo đảm việc đánh giá đi đúng thực chất ngay từ đầu.
Ở khâu thẩm định, nguyên tắc xuyên suốt là dựa trên thực tế hoạt động. Chỉ những công trình đã hoàn thiện, vận hành ổn định và đáp ứng đầy đủ điều kiện mới được xem xét công nhận. Các trường hợp mới dừng ở quy hoạch, đang xây dựng hoặc hoạt động hình thức đều không đủ điều kiện. Cách làm này giúp bảo đảm tính minh bạch, khách quan và hạn chế tình trạng chạy theo thành tích.
Không dừng lại ở việc “đạt tiêu chí”, các địa phương cần nhìn nhận đây là cơ hội để nâng cấp và tổ chức lại hệ thống thương mại nông thôn theo hướng hiệu quả hơn. Việc phát triển chợ, siêu thị hay cửa hàng cần gắn với tiêu thụ nông sản, quảng bá sản phẩm đặc trưng và nâng cao chất lượng phục vụ người dân. Khi triển khai đúng hướng, hệ thống phân phối sẽ được cải thiện, giảm khâu trung gian và góp phần tăng giá trị sản phẩm, từ đó nâng cao thu nhập cho người dân.
Song song với đó, quá trình thực hiện cần được theo dõi và phản hồi thường xuyên. Những khó khăn, vướng mắc phát sinh phải được tổng hợp kịp thời để điều chỉnh, hoàn thiện cơ chế chính sách, giúp tiêu chí ngày càng sát với thực tiễn.
Một yếu tố quan trọng khác là huy động nguồn lực xã hội hóa. Thực tế cho thấy, sự tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã và các tổ chức kinh tế đã giúp nhiều mô hình thương mại nông thôn vận hành hiệu quả. Vì vậy, địa phương cần tạo môi trường thuận lợi để thu hút đầu tư, đồng thời bảo đảm sự hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân, qua đó tạo động lực phát triển bền vững cho hạ tầng thương mại nông thôn.
