Tri thức của người giữ rừng
Trước khi được giới khoa học phát hiện và đặt tên, sâm Ngọc Linh đã hiện diện trong đời sống của đồng bào Xơ Đăng với cái tên mộc mạc là "thuốc giấu". Từ nhiều thế hệ trước, người dân bản địa đã biết nhận diện loài cây quý này giữa đại ngàn, sử dụng rễ và lá để cầm máu, bồi bổ sức khỏe, chữa đau bụng và phục hồi thể lực sau những ngày đi rừng.
Những kinh nghiệm ấy không được ghi chép thành sách mà được truyền từ đời này sang đời khác. Đồng bào biết nơi cây sâm sinh trưởng, hiểu quy luật phát triển của cây dưới tán rừng, biết cách gìn giữ những khu vực có sâm tự nhiên để nguồn giống không bị mai một.
Với người đồng bào Xơ Đăng, sâm Ngọc Linh được gọi với cái tên mộc mạc là "thuốc giấu". Ảnh: Võ Hà.
Tháng 6/2025, hệ tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh của đồng bào Xơ Đăng được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận này khẳng định giá trị văn hóa của cộng đồng bản địa, đồng thời cho thấy nền tảng tri thức truyền thống chính là một trong những yếu tố góp phần bảo tồn nguồn gen quý hiếm của loài dược liệu đặc hữu.
Ngày nay, khi cây sâm bước vào hành trình phát triển thành ngành hàng dược liệu, những hiểu biết của người Xơ Đăng về rừng, đất, khí hậu và chu kỳ sinh trưởng của cây vẫn tiếp tục được phát huy trong quá trình sản xuất.
Sống được nhờ rừng, giữ rừng để phát triển sâm
Xã Măng Ri được xem là vùng lõi sinh trưởng tự nhiên của sâm Ngọc Linh tại tỉnh Quảng Ngãi. Với độ cao trên 1.200 m, khí hậu mát mẻ quanh năm, đất giàu dinh dưỡng và hơn 30.700 ha rừng, trong đó có trên 2.600 ha phân bố tự nhiên của sâm, nơi đây hội tụ những điều kiện hiếm có để phát triển dược liệu dưới tán rừng.
Sâm Ngọc Linh được trồng dưới tán rừng. Ảnh: Võ Hà.
Thay vì chỉ sống dựa vào khai thác lâm sản, nhiều hộ đồng bào Xơ Đăng đang chuyển sang mô hình trồng sâm gắn với bảo vệ rừng. Đến nay, người dân Măng Ri đã phát triển khoảng 100 ha sâm Ngọc Linh; khoảng 300 hộ tham gia liên kết với doanh nghiệp trong sản xuất, bảo vệ và tiêu thụ sản phẩm.
Gia đình anh A Dũng, ở thôn Đăk Viên, là một trong những hộ tiêu biểu. Hiện anh sở hữu hơn 3.000 gốc sâm Ngọc Linh.
"Trước đây bà con thấy sâm trên rừng chưa có giá như bây giờ. Nay được hỗ trợ vay vốn, đầu tư giống để trồng, kinh tế ổn định hơn hẳn so với các loại cây khác", anh Dũng chia sẻ.
Bên cạnh hỗ trợ giống, người dân còn được tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn chăm sóc và bao tiêu sản phẩm. Nhờ đó, cây sâm từng bước trở thành sinh kế ổn định, giúp nhiều hộ dân vừa nâng cao thu nhập, vừa có thêm động lực gìn giữ những cánh rừng nguyên sinh - môi trường sống không thể thay thế của sâm Ngọc Linh.
Hình thành chuỗi sinh kế bền vững dưới tán rừng
Để sinh kế từ cây sâm phát triển lâu dài, cùng với mở rộng diện tích địa phương thúc đẩy liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị.
Do giá cây giống từ 1-3 năm tuổi dao động khoảng 200.000-600.000 đồng/cây, nhiều hộ dân đã chủ động gieo ươm giống tại chỗ nhằm giảm chi phí đầu tư và chủ động nguồn cây giống phục vụ mở rộng diện tích.
Không chỉ được hỗ trợ giống, người dân còn được tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn chăm sóc và bao tiêu sản phẩm. Ảnh: Võ Hà.
Theo ông Phạm Xuân Quang, Chủ tịch UBND xã Măng Ri, thời gian tới địa phương sẽ phối hợp với doanh nghiệp và các hợp tác xã chuyên ngành hỗ trợ người dân ươm giống, trồng dặm, hướng dẫn kỹ thuật làm luống, che tán, phòng trừ sâu bệnh và chăm sóc cây trong giai đoạn ngủ đông nhằm nâng cao chất lượng vùng sâm.
Song song với đó, mô hình kinh tế tập thể đang từng bước khẳng định vai trò trong phát triển dược liệu. Hợp tác xã Sâm và Dược liệu Ngọc Linh, thành lập năm 2021, hiện có 200 thành viên với vốn điều lệ 9,5 tỷ đồng. Hợp tác xã hỗ trợ người dân chuẩn hóa quy trình trồng, kết nối tiêu thụ và phát triển các sản phẩm chế biến sâu từ sâm cùng nhiều loại dược liệu bản địa.
Theo ông Hồ Anh Phi, Tổng Giám đốc Hợp tác xã Sâm và Dược liệu Ngọc Linh, mục tiêu là xây dựng quy trình trồng sâm theo hướng tự nhiên, nâng cao giá trị sản phẩm, đồng thời giúp đồng bào Xơ Đăng từng bước làm chủ công nghệ và thị trường. Khi người dân trở thành chủ thể của chuỗi giá trị, cây sâm không chỉ giúp thoát nghèo mà còn tạo nền tảng để làm giàu ngay trên chính quê hương.
Năm 2026, xã Măng Ri đặt mục tiêu trồng mới 50 ha sâm Ngọc Linh, tương ứng khoảng 500.000 cây giống; giai đoạn 2025-2030 hướng tới phát triển tổng diện tích dược liệu lên 6.300 ha, trong đó có 1.300 ha sâm Ngọc Linh.
Từ những tri thức được truyền lại giữa đại ngàn đến những mô hình liên kết sản xuất hiện đại, sinh kế dưới tán rừng đang dần hình thành ở Măng Ri. Ở đó, mỗi cây sâm được trồng không chỉ mang lại giá trị kinh tế, mà còn góp phần giữ màu xanh của rừng, bảo tồn nguồn gen quý và mở ra hướng phát triển bền vững cho vùng cao Quảng Ngãi.
