Tìm lời giải cho ‘bài toán’ an cư bên dòng sông Chảy

Bất an trong mùa mưa lũ

Dòng sông Chảy mùa này hiền hòa là vậy, nhưng liên tiếp trong mùa mưa lũ năm 2024 và 2025, sông đã trở thành nỗi ám ảnh đối với người dân sinh sống dọc hai bên bờ ở các xã Vĩnh Kiên, Hán Đà, Đại Minh và thị trấn Thác Bà (thuộc huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái cũ) nay là xã Thác Bà, tỉnh Lào Cai.

Biến đổi khí hậu cùng những diễn biến thời tiết cực đoan đã tạo nên những đợt mưa lớn kéo dài khiến thủy điện Thác Bà phải xả lũ với lưu lượng lớn, ngoài ra địa chất ven sông Chảy yếu đã gây ra tình trạng sạt lở nghiêm trọng. Người dân hai bên sông đau xót và bất lực khi nhìn những ngôi nhà kiên cố của mình bị dòng nước xâm thực, xé toạc, kéo xuống lòng sông. Cảnh tượng những mảng tường nứt toác, những nền nhà chênh vênh bên mép nước trở thành hình ảnh ám ảnh, báo động về sự an toàn tại khu vực này.

Tuyến đường dọc sông Chảy là trục giao thông huyết mạch, là nơi giao thương, buôn bán đông đúc của địa phương. Với người dân, rời bỏ mảnh đất này đồng nghĩa với việc mất đi cần câu cơm. Vì thế, ngay trên những vị trí vừa bị sạt lở, những đống đất mới đổ để tôn nền còng dang dở, những dải kè mới đã được dựng nê, những chân móng tiếp tục được gia cố... để làm nhà, trụ lại.

Ông Phạm Văn Hiền, Chủ tịch UBND xã Thác Bà, tỉnh Lào Cai cho biết: “nhu cầu của người dân là có thật và rất bức thiết. Họ muốn xây dựng kè để chống sạt lở, để bảo vệ tài sản và trên hết là tính mạng của chính gia đình mình. Tuy nhiên, xét về quy định pháp luật, việc tự ý đổ đất, xây dựng công trình trong hành lang sông là hoàn toàn không được phép".

Sự xung đột giữa nhu cầu sinh tồn, bảo vệ tài sản của người dân và các quy định nghiêm ngặt về phòng chống thiên tai đã tạo ra nút thắt khó tháo gỡ. Một bên người dân nóng lòng giữ đất, một bên chính quyền loay hoay giữ quy hoạch. Trong khi thực tiễn đã phát sinh nhiều hộ dân có đơn gửi các cấp chính quyền đề nghị cho phép xây dựng kè, gia cố công trình nhằm bảo vệ đất đai và tài sản. 

Khó khăn trong xử lý vi phạm hành lang sông

Trước tình hình ngày càng phức tạp, chính quyền địa phương đã thành lập các đoàn kiểm tra liên ngành để rà soát toàn bộ tuyến sông Chảy đi qua địa bàn. Kết quả rà soát, chỉ riêng trên địa bàn xã Thác Bà đã phát hiện gần 80 hộ dân xây dựng kè và các công trình khác để bảo vệ nhà ở, cây cối hoa màu.

Phân tích sâu hơn về các trường hợp này, Chủ tịch UBND xã Thác Bà - Phạm Văn Hiền chỉ ra hai nhóm vi phạm chính. Nhóm thứ nhất là những hộ dân tự ý xây kè để giữ đất, tài sản trên đất. Xuất phát từ nỗi sợ đất đai bị dòng nước cuốn trôi (có gia đình phải bán cả một phần diện tích đất hoặc đi vay mượn để làm kè). Mục đích ban đầu là phòng vệ, nhưng phương pháp thực hiện lại sai quy định, gây ảnh hưởng đến dòng chảy chung.

Nhóm thứ hai là những trường hợp nghiêm trọng hơn, lợi dụng việc gia cố bờ sông để lấn chiếm, xây dựng các công trình kiên cố, nhà ở ngay trên phần đất hành lang thoát lũ và hành lang giao thông.

Ngay sau khi bộ máy chính quyền xã Thác Bà (mới) được kiện toàn sau sáp nhập, xã đã lập tức ban hành các quyết định rà soát lại toàn bộ công tác quản lý tài nguyên khoáng sản và xây dựng. Quan điểm của Ban Thường vụ Đảng ủy xã là kiên quyết xử lý sai phạm nhưng phải đảm bảo tính khách quan, thấu tình đạt lý.

"Chúng tôi xác định phải xử lý nghiêm minh các trường hợp cố tình vi phạm, xây dựng công trình trái phép. Tuy nhiên, với những hộ dân xây kè chỉ vì mục đích chống sạt lở để bảo vệ tài sản, chúng tôi phân tách rõ ràng để có hướng xử lý phù hợp. Không thể máy móc áp đặt, mà phải đặt mình vào vị trí của người dân. Nếu nhà mình ở đó từ vài chục năm trước, đất mình đang lở xuống sông, nếu không có các biện pháp để gia cố giữ đất, giữ tài sản và đảm bảo an toàn tính mạng cho gia đình thì hậu quả xảy ra là rất lớn. Trong khi đó việc xây kè là không được phép, vậy khi xảy ra việc sập, sạt mất nhà thì chính quyền có bồi thường được thiệt hại không”, Chủ tịch UBND xã Thác Bà - Phạm Văn Hiền trăn trở.

Chủ tịch Phạm Văn Hiền nắm rất rõ, hầu hết các hộ dân sinh sống dọc bờ sông đã định cư ở đây từ rất lâu, có những gia đình đã bám trụ 50 - 60 năm. Đất đai họ quản lý, sử dụng là chính danh, có nguồn gốc rõ ràng từ cha ông để lại. Trong khi đó, các quy định pháp luật về hành lang đường bộ, hành lang thoát lũ sông ngòi mới chỉ được ban hành và áp dụng chặt chẽ trong khoảng 10 - 15 năm trở lại đây.

Ông bảo: "Đất người ta đã sử dụng ổn định từ trước khi có luật. Nay chiểu theo luật mới thì vi phạm hành lang. Nếu làm theo quy định thì cực kỳ khó, thậm chí là không thể thực hiện nổi việc giải phóng mặt bằng hay cưỡng chế tháo dỡ toàn bộ".

Thực tế diễn ra, chính quyền xã xuống lập biên bản, xử phạt vi phạm hành chính. Người dân nộp phạt xong lại làm tiếp. Cán bộ xã không thể túc trực 24/24 giờ, trong khi người dân lại tranh thủ làm vào ngày nghỉ, giờ nghỉ hoặc ban đêm. Việc xử phạt chỉ như "bắt cóc bỏ đĩa". Chính quyền và người dân luôn trong trạng thái căng thẳng, thiếu sự đồng thuận, dẫn đến hiệu quả quản lý không cao.

Hơn nữa, việc cấp phép xây dựng hay hợp thức hóa cho các hộ dân này cũng không thực hiện được. Nhiều hộ dù đất có nguồn gốc hợp pháp, nhưng sau khi trừ lộ giới hành lang giao thông và hành lang bảo vệ bờ sông, diện tích còn lại quá nhỏ (không đủ 60 m2 theo quy định tối thiểu). Thêm vào đó, đây là khu vực được cảnh báo nguy cơ sạt lở cao. Vì vậy, chính quyền xã kiên quyết không cấp phép xây dựng mới để tránh những thảm họa đáng tiếc về sau.

Khi người dân nhận ra giá trị của sự ổn định lâu dài

Đứng trước bài toán hóc búa đó, giai đoạn 2026 - 2030, chính quyền xã Thác Bà dự kiến quy hoạch một khu vực tái định cư rộng khoảng 15 ha, đặt tại vị trí quy hoạch trung tâm hành chính mới của xã (cách bờ sông chảy khoảng 500m).

Đó là đáp án chạm vào ước mơ của nhiều người, trong đó có Chủ tịch Phạm Văn Hiền. Vị Chủ tịch UBND xã Thác Bà hân hoan nói với chúng tôi về kế hoạch tương lai: "Chúng tôi sẽ mở một trục đường lớn rộng 20 - 30 mét, dài khoảng 3 - 4km kết nối từ đường trục chính vào khu đô thị mới. Tại đây, quỹ đất sẽ được phân lô rộng rãi, mỗi lô từ 250 - 300 m2, thay vì những mảnh đất chật hẹp, méo mó ven sông. Hạ tầng điện, đường, trường, trạm sẽ được đầu tư bài bản ngay từ đầu.

Khi hạ tầng hoàn thiện, giá trị đất trong khu mới sẽ tăng lên. Cộng với các chính sách hỗ trợ đền bù, di dời, người dân sẽ thấy cái lợi rõ ràng, từ bỏ nơi ở nguy hiểm đến nơi ở an toàn, đổi diện tích nhỏ lấy diện tích lớn, thay sự bấp bênh bằng sự ổn định lâu dài. Khi bài toán kinh tế được giải quyết, người dân sẽ tự nguyện đồng thuận trả lại mặt bằng ven sông".

Không chỉ dừng lại ở việc ổn định chỗ ở cho người dân, giải pháp này còn mở ra cơ hội thay đổi diện mạo kinh tế - xã hội của địa phương. Khi toàn bộ các hộ dân ven sông đồng thuận di dời, chính quyền sẽ giải phóng được một quỹ đất sạch lớn, dọc bờ sông Chảy.

Kế hoạch tiếp theo là xây dựng một tuyến kè kiên cố. Đây sẽ là tiền đề để phát triển du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm trong tương lai.  

Việc giải tỏa "nút thắt" lấn chiếm hành lang sông không chỉ đảm bảo an toàn tính mạng, tài sản cho hàng trăm hộ dân trước mỗi mùa mưa lũ, mà đây sẽ là chìa khóa để Thác Bà bứt phá khi con đường ven sông thông thoáng, khang trang, tạo là điểm nhấn cảnh quan, thu hút các nhà đầu tư và du khách.