Thiên tai 2025, khi mọi kỷ lục mưa lũ bị xô đổ

Khi những kỷ lục bị xô đổ và dự báo trở nên “khó tin”

Năm 2025 đã được các cơ quan khí tượng thủy văn và chuyên gia đánh giá là một trong những năm thiên tai dị thường và khốc liệt nhất trong lịch sử Việt Nam. Không chỉ mưa bão diễn ra với tần suất và cường độ vượt xa trung bình nhiều năm mà còn ghi nhận nhiều kỷ lục chưa từng có, khiến cả người dân và cơ quan dự báo phải “vật lộn” với những diễn biến khó tin.

Thông tin tại buổi họp báo thường kỳ của Bộ Nông nghiệp và Môi trường vào ngày 4/12, Thứ trưởng Phùng Đức Tiến cho biết, thiên tai năm 2025 đã phá vỡ hàng loạt kỷ lục về mưa lớn, bão mạnh và lũ lụt trên diện rộng. Thiệt hại kinh tế ước tính lên tới gần 97.000-100.000 tỷ đồng, 419 người chết và mất tích.

Một trong những ví dụ mang tính biểu tượng cho mức độ cực đoan của thiên tai là lượng mưa kỷ lục được ghi nhận tại trạm Bạch Mã (TP. Huế) vào tháng 10/2025 với hơn 1.739 mm trong 24 giờ. Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO) đang xem xét xác nhận đây là một trong những lượng mưa được ghi nhận trong 24 giờ lớn nhất trên thế giới.

Trong năm 2025, hoạt động của bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông cũng ở mức cao nhất kể từ khi có số liệu quan trắc (năm 1961). Tính đến cuối tháng 11, đã ghi nhận 21 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, vượt kỷ lục 20 cơn của năm 2017.

Mùa bão 2025 còn xuất hiện nhiều hiện tượng đặc biệt, bất thường và cực đoan. Điển hình như Bão số 1 (WUTIP) là cơn bão đầu tiên xuất hiện trên Biển Đông trong tháng 6 sau hơn 40 năm. Bão số 9 (RAGASA) đạt cấp 17, giật trên cấp 17, trở thành cơn bão mạnh nhất từng xuất hiện ở Biển Đông. Áp thấp nhiệt đới cuối tháng 11 di chuyển từ Ấn Độ Dương sang Tây Bắc Thái Bình Dương, là hướng di chuyển chưa từng được ghi nhận trong lịch sử.

Đặc biệt, lũ lụt năm 2025 xảy ra trên diện rộng và mang tính cực đoan. Đỉnh lũ trên nhiều con sông vượt mốc lịch sử, kéo dài từ Bắc Bộ, Trung Bộ, Tây Nguyên đến hạ lưu sông Cửu Long. Lần đầu tiên trong một năm ghi nhận lũ đặc biệt lớn hoặc lũ lịch sử tại 20 con sông, gồm sông Cầu (Thái Nguyên, Bắc Ninh), sông Thương (Bắc Giang), sông Bằng Giang (Cao Bằng), sông Lô (Tuyên Quang)… Đáng chú ý nhất là đợt lũ lịch sử ở khu vực phía Đông Đắk Lắk (tỉnh Phú Yên cũ), vượt đỉnh lũ năm 1993 trên lưu vực sông Ba.

Không chỉ tại các trạm đo, thực tiễn trên những cánh đồng và trong khu dân cư cũng phản ánh thiên tai cực đoan. Trong đợt mưa lũ kéo dài từ 25/9 đến 16/10, vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ chịu ảnh hưởng vô cùng nặng nề khi lũ trên các sông đạt mức lịch sử, vượt xa các ngưỡng cảnh báo, khiến hàng loạt thủy điện, đê điều và khu dân cư bị ảnh hưởng nghiêm trọng, trong đó Thái Nguyên, Bắc Ninh, Lạng Sơn và Hà Nội là những địa phương chịu ảnh hưởng sâu rộng.

Chưa dừng lại ở đó, mưa kỷ lục kéo dài từ 16-22/11 ở miền Trung đã gây ra ngập lụt diện rộng, lũ quét và sạt lở đất với hàng chục người thiệt mạng và mất tích, làm ngập úng hàng trăm nghìn hecta lúa, hoa màu và cơ sở hạ tầng nông thôn.

Chính sự dồn dập và dị thường của thiên tai đã đẩy các bản tin dự báo vào một tình huống chưa từng có. Đó là việc những con số dự báo về lượng mưa, đỉnh lũ có thể xô đổ các kỷ lục lịch sử đã trở nên quá lớn để người dân dễ dàng tin ngay. Ban đầu, không ít ý kiến cho rằng dự báo mưa lũ đã bị “đẩy lên quá mức”, khó có khả năng xảy ra trong thực tế.

Nhưng khi những cơn mưa trút xuống như những quả bom nước, khi nước dâng nhanh, khi mực lũ vượt đỉnh lịch sử trên nhiều con sông, khu dân cư ngập sâu đúng như các kịch bản cảnh báo, người dân buộc phải thừa nhận rằng bản tin dự báo đã phản ánh đúng mức độ nguy hiểm của thiên tai.

Cả hệ thống chính trị được đặt trong trạng thái ứng phó cao nhất

Khi những đợt mưa lũ lịch sử liên tiếp xảy ra đúng như các kịch bản cảnh báo cực đoan, thiên tai năm 2025 không còn là câu chuyện riêng của ngành khí tượng hay phòng, chống thiên tai mà đã trở thành bài toán điều hành tổng thể của cả hệ thống chính trị. Trước diễn biến ngày càng khó lường, các chỉ đạo từ Trung ương đến địa phương được ban hành với tần suất dày đặc, liên tục được cập nhật theo thực tế, thể hiện rõ tinh thần chủ động, không để bị động, bất ngờ.

Giữa cao điểm mưa lũ lịch sử, ngày 29/10, Tổng Bí thư Tô Lâm đã gửi Thư thăm hỏi, động viên đồng bào, cán bộ, chiến sĩ đang trực tiếp ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai. Trong thư, Tổng Bí thư bày tỏ “lời chia buồn sâu sắc tới các gia đình có người thân không may thiệt mạng”, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu phải đặt nhiệm vụ bảo vệ tính mạng, an toàn của nhân dân lên trên hết, trước hết, ghi nhận và đánh giá cao tinh thần tận tụy, dũng cảm của các lực lượng ở tuyến đầu.

Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ đầu tháng 7/2025 đã đặt cấp xã vào tuyến đầu trong công tác phòng, chống thiên tai, trao thêm thẩm quyền cho địa phương trong xây dựng, bảo trì công trình và trực tiếp tổ chức ứng phó tại chỗ. Sự phối hợp chặt chẽ giữa cấp tỉnh với cấp xã và cộng đồng trong cảnh báo sớm, di dời dân, tổ chức cứu trợ… đã góp phần nâng cao hiệu quả hành động khi thiên tai cực đoan ập tới.

Tinh thần đó không dừng lại ở những lời thăm hỏi, động viên trong thời khắc cam go mà nhanh chóng được Ban Bí thư cụ thể hóa bằng chỉ đạo mang tính chiến lược và dài hơi. Ngày 21/11, Ban Bí thư ban hành Kết luận số 213-KL/TW, qua đó đặt ra yêu cầu rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật, cơ chế chính sách và quy trình vận hành các công trình hạ tầng then chốt như hồ đập, thủy điện, thủy lợi, để bảo đảm đủ năng lực ứng phó trước các hình thái thiên tai ngày càng cực đoan.

Song song với đó là định hướng đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ, dữ liệu số và trí tuệ nhân tạo trong dự báo, cảnh báo sớm và quản lý rủi ro thiên tai; từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về thiên tai và biến đổi khí hậu làm nền tảng cho công tác chỉ đạo, điều hành.

Khi mưa lũ lịch sử diễn ra trên diện rộng, các công điện khẩn của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các bộ, ngành liên tiếp được ban hành. Trong nhiều công điện, Thủ tướng nhấn mạnh rõ quan điểm “tuyệt đối không để xảy ra thiệt hại về người do chủ quan, lơ là trước các cảnh báo”, đồng thời yêu cầu người đứng đầu địa phương chịu trách nhiệm trực tiếp nếu để xảy ra hậu quả nghiêm trọng.

Trong bối cảnh lũ lụt lịch sử, Lãnh đạo Đảng, Nhà nước, đặc biệt là Tổng Bí thư Tô Lâm, Thủ tướng Phạm Minh Chính Phạm Minh Chính... đã xắn quần lội nước, trực tiếp thăm hỏi, chia sẻ mất mát và động viên bà con vùng ngập tại Thành phố Huế, Thái Nguyên... vượt qua thời khắc khó khăn, ổn định cuộc sống. Qua đó, tiếp thêm động lực để đồng bào chống chịu sự cuồng nộ của thiên tai.

Đứng trước những thiệt hại lớn chưa từng có trong lịch sử, chiến lược ứng phó thiên tai của Việt Nam năm 2025 đã huy động nguồn lực tài chính ở quy mô lớn, từ gần 4.000 tỷ đồng vận động trong nước đến hơn 96,2 triệu USD được kêu gọi theo Kế hoạch Ứng phó Thiên tai Chung, cùng với viện trợ quốc tế và các khoản hỗ trợ cụ thể như 2,65 triệu USD từ Quỹ Ứng phó khẩn cấp của Liên hợp quốc.

Đi tìm lời giải cho bài toán căn cơ trước thiên tai cực đoan

Nhìn lại mùa mưa lũ năm 2025, điều dễ nhận thấy là dù thiên tai vượt nhiều kỷ lục lịch sử, những kịch bản thảm họa tồi tệ nhất đã không xảy ra. Theo GS.TS. Đào Xuân Học, nguyên Thứ trưởng Bộ NN-PTNT, Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam, kết quả ứng phó đó không phải yếu tố ngẫu nhiên mà là thành quả của cả một quá trình quản lý, đầu tư và chuẩn bị bền bỉ trong nhiều năm. Việc nhiều tuyến đê đứng vững trong điều kiện lũ vượt lịch sử cho thấy rõ sự ưu tiên nguồn lực của Đảng, Chính phủ cho hạ tầng phòng, chống thiên tai, đồng thời phản ánh trách nhiệm của chính quyền các cấp trong quản lý công trình và vai trò kiểm tra, giám sát của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Không chỉ đê điều, hệ thống hồ chứa thủy lợi và thủy điện cũng bộc lộ vai trò then chốt trong mùa lũ vừa qua. Tại nhiều lưu vực sông ở miền Bắc và miền Trung, các hồ chứa đã chủ động hạ mực nước đón lũ, tuân thủ nghiêm quy trình vận hành, qua đó góp phần làm giảm đỉnh lũ và hạ áp lực cho vùng hạ du. Đây là yếu tố quan trọng giúp hạn chế thiệt hại đối với khu dân cư, sản xuất nông nghiệp và hạ tầng kinh tế - xã hội trong bối cảnh mưa lớn dồn dập, kéo dài.

Đáng chú ý, theo GS.TS. Đào Xuân Học, tất cả các hồ chứa trong các đợt mưa lũ lịch sử năm 2025 đều bảo đảm an toàn, đặc biệt là các hồ thủy lợi trung bình và lớn đã tham gia cắt lũ tương đối hiệu quả. Tuy nhiên, thực tế cũng bộc lộ những vấn đề cần tiếp tục được nhìn thẳng. Đó là nhiều hồ thủy điện ở miền Trung được thiết kế chủ yếu cho mục tiêu phát điện, quy trình vận hành chưa bố trí dung tích phòng lũ khiến dư địa điều tiết trong các tình huống cực đoan còn hạn chế. Đây là bài toán không thể né tránh nếu thiên tai tiếp tục diễn biến vượt ngưỡng lịch sử.

Trong bối cảnh đó, việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường kịp thời trình Chính phủ điều chỉnh quy trình vận hành hồ chứa tại một số lưu vực sông miền Trung ngay sau các đợt mưa lũ lớn được xem là một phản ứng cần thiết và đúng thời điểm. Song, như GS.TS. Đào Xuân Học nhấn mạnh, về lâu dài, công tác quản lý hồ chứa không thể chỉ dừng ở những điều chỉnh tình thế mà cần được xây dựng lại một cách bài bản, trên cơ sở rà soát, đánh giá dung tích phòng lũ tiềm năng của từng hồ, từng lưu vực sông, với tinh thần tất cả các hồ chứa đều phải tham gia điều tiết lũ ở những mức độ khác nhau.

Từ trận lụt nghiêm trọng tại Thái Nguyên, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng cần nghiên cứu xây dựng các hồ chứa thượng nguồn để cắt lũ, giảm đỉnh lũ cho hạ du, đồng thời nhấn mạnh việc đầu tư công trình phòng, chống lũ phải trả lời được câu hỏi “xây đê có hết ngập không, nếu Thái Nguyên không ngập thì hạ du có ngập không”, nếu không đồng thời giải quyết bài toán thoát nước, quy hoạch đô thị và quản lý tổng thể lưu vực.