Người bảo tồn, phát triển nấm đông trùng hạ thảo bản địa ở Tam Đảo

Xuất hiện sau mùa đông băng tuyết

Theo TS Vương Lâm Lĩnh, đông trùng hạ thảo tự nhiên có ở nhiều vùng núi cao, lạnh giá của Trung Quốc, Nhật Bản, Mỹ, Canada..., nổi tiếng và đắt nhất là loại mọc ở Tây Tạng (Trung Quốc). Việt Nam cũng có đông trùng hạ thảo tự nhiên mọc trên những dãy núi cao sau khi trải qua những mùa đông băng tuyết nhưng trước đây chưa được các nhà khoa học để tâm, nghiên cứu, khảo sát.

Ngẫu nhiên sau hiện tượng tuyết rơi ở Tam Đảo vào năm 2018, người dân phát hiện thấy nhiều nấm đông trùng hạ thảo trồi lên mặt đất.

Khi biết được thông tin đó, ông Lĩnh đã cùng các đồng nghiệp lên nghiên cứu, khảo sát và khẳng định đây là giống nấm quý riêng có của Việt Nam, có hàm lượng dược tính tương đương với những giống đông trùng hạ thảo của Trung Quốc, Nhật Bản. Từ đấy, ông đã đồng hành với HTX nấm Tam Đảo để bảo tồn, tìm hướng phát triển sản xuất hàng hóa giống nấm bản địa này với mục đích nấm Việt phục vụ cho người Việt.

Anh Nguyễn Quốc Huy - Giám đốc HTX Nấm Tam Đảo cho biết từ lâu ở Vườn Quốc gia Tam Đảo người dân đã phát hiện ra chủng nấm đông trùng hạ thảo tự nhiên (mùa đông chúng ký sinh trên một loại côn trùng, mùa hè ở đầu côn trùng chết đi này mọc ra cây nấm) và hái về dùng để bồi bổ sức khỏe.

Năm 2007 khi anh đang trồng nấm ăn thì người dân lúc tìm lan kim tuyến trên đỉnh Tam Đảo 2 cao khoảng 1.200m đã tìm thấy khá nhiều nấm đông trùng hạ thảo và mang về sử dụng nhưng không biết cách nhân giống để trồng. Lúc đấy vì đang sản xuất nấm ăn nên anh Huy không để ý lắm đến loại nấm dược liệu này.

Năm 2017, khi thấy thị trường nấm dược liệu, nhất là đông trùng hạ thảo có nhiều tiềm năng phát triển, anh Huy mới bắt đầu để ý đến loại nấm riêng có của quê mình. Mùa đông năm 2018 tuyết rơi trên đỉnh Tam Đảo 2, sang mùa hè người dân phát hiện ra nhiều nấm đông trùng hạ thảo ở Vườn Quốc gia Tam Đảo.  

Sau khi biết được thông tin đó, anh Huy đã tổ chức nhiều chuyến vào rừng để tìm kiếm. Khi thấy, anh còn mời phóng viên của Đài Truyền hình Vĩnh Phúc đến để quay phim làm tư liệu chứng minh về sự tồn tại của nấm đông trùng hạ thảo tự nhiên ở quê mình (Tam Đảo).

Đoàn của anh Huy đã thu nhặt nhiều cây nấm đông trùng hạ thảo ở các lứa tuổi trong rừng về. Tuy nhiên do điều kiện bảo quản còn hạn chế, nhiều cây nấm khi về đã bị nhiễm khuẩn, hỏng. Nhiều cây khác không thể nhân giống được. Từ kinh nghiệm của đồng bào truyền lại, về sau họ phải tìm những cây nấm non, chưa hình thành mũ, chưa phát tán bào tử mới đảm bảo.

Tuyển chọn được giống nấm rồi nhưng khi nhân ra trồng lại rất gian nan. Giống đông trùng hạ thảo bản địa của Tam Đảo “khó tính” hơn hẳn chủng giống ngoại nhập, yêu cầu điều kiện chăm sóc rất khắt khe. Lúc đầu việc trồng nấm được thực hiện ngay tại đỉnh núi Tam Đảo, sau đó mới di thực, đưa vào phòng nuôi cấy hiện đại của HTX dưới chân núi để thuần hóa.

Trong phòng nuôi cấy dù đã mô phỏng các điều kiện nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm giống trong tự nhiên nhưng chỉ một chút sơ suất, sai lệch kỹ thuật là sinh ra các vi khuẩn có hại xâm lấn vào giá thể khiến đông trùng hạ thảo bị chết, phải hủy bỏ nhiều lô. Ngay cả việc dùng nước lọc tinh khiết để sản xuất cũng làm loại nấm này chậm lớn, khiến HTX phải lấy nước từ trên rừng về để sản xuất cây mới chịu phát triển.

Sau hàng chục lần thất bại tốn tiền tỷ, cuối cùng anh Huy cũng thành công trong việc điều khiển môi trường nuôi từ lúc mới cấy phôi đến khi nấm phát triển hoàn toàn trong khoảng thời gian 70 ngày, cho ra sản phẩm ổn định.

Nuôi tằm hướng hữu cơ để cấy đông trùng hạ thảo

Hiện HTX Nấm Tam Đảo đang sản xuất song song hai giống đông trùng hạ thảo gồm giống bản địa Tam Đảo và giống do Viện Di truyền Nông nghiệp chuyển giao.

“Giống đông trùng hạ thảo bản địa đang chiếm 35 - 40% cơ cấu giống của chúng tôi, còn lại là giống do Viện Di truyền Nông nghiệp cung cấp. Tuy năng suất của giống nấm bản địa không bằng nhưng hương thơm hơn, ít vị tanh hơn nên có giá bán 33 triệu đồng/kg, so với 27 triệu đồng/kg đối với giống do Viện Di truyền Nông nghiệp cung cấp.

Thấy tiềm năng của giống nấm bản địa khá lớn nên tôi vẫn cố gắng dùng nhiều phương pháp, kỹ thuật để có thể cải thiện được năng suất của chúng, làm giá thành hạ xuống, bình dân hóa để người tiêu dùng dễ tiếp cận”, anh Nguyễn Quốc Huy - Giám đốc HTX Nấm Tam Đảo chia sẻ.

Trong quá trình nuôi cấy nấm đông trùng hạ thảo, anh Huy đã thử dùng nhiều loại sâu bướm khác nhau để làm giá thể, cuối cùng phát hiện thấy nhộng tằm là thích hợp nhất bởi vừa dễ kiếm lại đảm bảo cây nấm mọc lên có nhiều dược tính nhất.

Để có đủ nhộng tằm, HTX tổ chức trồng dâu nuôi tằm theo hướng hữu cơ trên diện tích 4ha ngay tại Tam Đảo. Ngoài ra HTX còn phát triển vùng trồng dâu nuôi tằm ở các tỉnh, trong đó tập trung nhiều nhất ở Lào Cai với tổng diện tích khoảng 200ha.

Bên cạnh đó, HTX đã xây dựng thương hiệu, câu chuyện sản phẩm để quảng bá các loại đông trùng hạ thảo sấy thăng hoa, đông trùng hạ thảo kết hợp với mật ong, đông trùng hạ thảo kết hợp với thảo dược của mình trên các phương tiện truyền thông và mạng xã hội. Nhờ đó đơn vị đạt  doanh thu trên 11 tỷ đồng/năm, lợi nhuận 2 - 3 tỷ/năm, tạo việc làm cho 7 lao động thường xuyên với mức lương trung bình 7 triệu đồng/người/tháng và trên 10 lao động thời vụ. Năm 2023, HTX Nấm Tam Đảo vinh dự được Trung ương Hội Nông dân Việt Nam bình chọn là 1 trong 63 HTX tiêu biểu toàn quốc với 13 sản phẩm OCOP từ 3 sao đến 4 sao.

Nấm đông trùng hạ thảo cordyceps sinensis (tự nhiên) ký sinh trên một số loài côn trùng vào mùa đông, mùa hè khi côn trùng chết đi thì mọc lên cây nấm ở đằng đầu. Ngày nay, các nhà khoa học đã phân lập, nhân được chủng nấm đông trùng hạ thảo cordyceps militaris (nhân tạo) có thể nuôi cấy được dễ dàng trên các loại giá thể với năng suất cao, chất lượng đồng đều.