'Lúa không bèo dâu, lấy đâu ra thóc'

Nhân nuôi 60 mẫu bèo hoa dâu

Năm 2020, ông Nguyễn Đức Dụ (sinh năm 1975) ở thôn Đồng Tâm, xã A Sào, tỉnh Hưng Yên đi dọc các ao, ruộng trong vùng nhặt từng cánh bèo hoa dâu về thả xuống ao cho cá ăn. Chẳng bao lâu bèo phủ kín mặt ao, lại thả ra ruộng lúa mùa mới gặt xong. Giống bèo ông nuôi là giống bản địa của chính vùng An Đồng (Quỳnh Phụ, Thái Bình cũ).

Người ta bảo ông Dụ "gàn dở" vì thả bèo xong rồi lại vớt lên. Cái khó của ông khi muốn nhân rộng thả bèo là không ai cho mượn ruộng. Bà con sợ bèo hoa dâu ăn hết dinh dưỡng, hỏng ruộng của họ. Phải mất một thời gian dài, khi bà con tận mắt nhìn thấy ruộng ông Dụ mượn thả bèo rồi trả lại trồng lúa vẫn tốt, thậm chí tốt hơn trước họ mới bắt đầu xuôi.

Từ 2 - 3 sào ban đầu, ông Dụ dần mở rộng diện tích thả bèo lên đến 60 mẫu khi một công ty dược về đặt vấn đề thu mua bèo khô làm dược liệu. 60 mẫu là đất mượn của dân sau khi gặt vụ lúa mùa.

Sau khi thu hết bèo để phơi bán cho công ty dược liệu, ông cấy lúa ngay trên nền đất đó. Kết quả vụ đầu tiên khiến ông chú ý, lúa tốt hơn hẳn mà không cần bổ sung phân hóa học. Ông lý giải theo cách của người trồng trọt lâu năm: “Bèo mình thu hết rồi nhưng phần rễ của nó rụng lại làm đất tơi xốp hơn, rất giàu dinh dưỡng. Đất tốt đến nỗi tôi không cần bón thêm bất kỳ chút phân bón nào lúa vẫn tốt hơn người ta bón rất nhiều phân hóa học”.

Theo ông Dụ, thứ giúp bèo hoa dâu phát triển tốt chỉ là lân Lâm Thao. Từ lúc bón đến lúc thu hoạch bèo khoảng 22 - 25 ngày, đủ để sinh khối nhân lên, đủ để rễ hút lân tích đạm, rồi khi vớt lên thì phần rễ còn lại trong bùn tiếp tục phân hủy thành nguồn hữu cơ cho vụ lúa tiếp theo.

Ông Dụ tính, nếu bón để thu bèo, mỗi sào chỉ cần 25kg phân lân, bón cho 3 - 4 lứa. Toàn bộ chi phí phân bón cho một sào nuôi bèo chỉ khoảng 400.000 đồng. Còn nếu để bèo làm phân hữu cơ thì chỉ cần bón 2 lần, mỗi lần từ 7 - 8kg tùy chất đất, tính ra chỉ hết từ 100.000 - 200.000 đồng/sào (360m2). Vụ lúa tiếp theo cấy ngay trên nền đất nuôi bèo, không cần bón thêm phân hóa học. Sang vụ lúa thứ 2, tùy chất đất có thể phải bổ sung thêm khoảng 10 đến 20% phân hóa học.

Nuôi bèo không phải lúc nào cũng thuận. Nấm bệnh có, sâu tơ có. Nguy hiểm nhất là sâu chỉ đỏ bám dưới rễ, ăn trụi rồi làm bèo tách cánh chết hàng loạt mà chưa có thuốc đặc trị. Ông Dụ từng phải thu sạch, xử lý mặt ruộng bằng vôi bột rồi lấy giống bèo chỗ khác về thả lại từ đầu.

Từ mô hình của ông Dụ, TS Phạm Gia Minh - người rất tâm huyết và dày công nghiên cứu về bèo hoa dâu cho rằng bèo hoa dâu không chỉ là kinh nghiệm canh tác cũ mà hoàn toàn có thể trở thành một hướng đi của nông nghiệp xanh hiện nay.

Theo ông Minh, bèo hoa dâu thực chất là một dạng “đạm sống” cho cây lúa. Trong bèo có vi khuẩn cộng sinh có khả năng hút nitơ từ không khí rồi chuyển thành dinh dưỡng tự nhiên cho cây. Khi bèo chết đi, xác bèo tiếp tục nuôi đất, giúp đất mềm hơn, phục hồi hệ vi sinh thay vì làm ruộng chai cứng như phân hóa học.

Ông cho rằng điểm mạnh của bèo hoa dâu nằm ở chỗ dinh dưỡng được nhả từ từ, cây hấp thụ dần nên giảm thất thoát ra môi trường. Trong khi đó, phân urê tan quá nhanh, cây lúa chỉ hấp thụ được khoảng 60%, phần còn lại bốc hơi hoặc chảy ra ao hồ gây phú dưỡng.

Ngoài việc cung cấp đạm hữu cơ, lớp bèo phủ kín mặt ruộng còn giúp giữ ẩm, hạn chế cỏ mọc nên giảm được thuốc diệt cỏ. 

Tuy nhiên theo ông Minh, muốn bèo hoa dâu quay lại đồng ruộng thì không thể làm theo cách cũ. Ông đề xuất phải áp dụng khoa học kỹ thuật, từ giữ giống, nhân giống đến cơ giới hóa canh tác. “Có thể ép bèo hoa dâu thành viên rồi dùng drone có thể đem rải được hàng hàng nghìn hecta", TS Minh hiến kế.

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay để phát triển bèo hoa dâu trên đồng ruộng theo ông Minh là chưa có chính sách đồng bộ, chưa có doanh nghiệp chuyên về bèo hoa dâu và cũng chưa hình thành được đầu ra ổn định cho nông sản hữu cơ.

Năng suất lúa 3 tạ/sào, hạt gạo bùi thơm

Về năng suất lúa canh tác trên ruộng nuôi thả bèo hoa dâu, ông Dụ cho biết 1 sào Bắc bộ canh tác dựa vào phân hóa học thông thường được khoảng 2,5 - 2,8 tạ (lúa tươi). Trong khi đó, lúa trồng trên nền ruộng thả bèo của ông năng suất thường đạt từ 3 - 3,2 tạ/sào, đồng thời do không sử dụng phân, thuốc hóa học nên lúa sạch, rất thuận lợi để sản xuất hữu cơ. Hạt gạo mẩy hơn, ngon hơn, bùi hơn.

Đứng trên bờ quan sát, lúa trên nền ruộng bèo của ông Dụ thân xanh đậm, đứng thẳng, bông trĩu hạt, hạt mẩy căng, xếp khít từ cổ bông đến ngọn. Thân cây không có dấu hiệu vàng úa, lá vẫn giữ màu xanh dù lúa đã chín.

Cùng giống, cùng vùng đất và mùa vụ nhưng thửa bên cạnh canh tác theo kiểu thông thường trông khác hẳn. Bông lúa thưa hạt hơn, thân, lá ngả vàng nhanh, một số bông lép lửng. 

Sự vượt trội của lúa trồng trên nền ruộng thả bèo hoa dâu đến từ rễ bèo rụng lại trong đất, từ lượng đạm hữu cơ được tích lũy dần qua từng vụ, đất không bị thúc ép liên tục bằng hóa chất mà được nuôi dưỡng bằng vi sinh vật. Cây lúa khỏe hơn, ít sâu bệnh hơn, chín sớm hơn các thửa bên cạnh canh tác theo kiểu thông thường.

Khác biệt rõ nhất nằm dưới mặt bùn, không nhìn thấy bằng mắt, đó là chất đất. “Ruộng dùng phân hóa học đất chai cứng, còn ruộng thả bèo lúc nào đất cũng tơi xốp, cày bừa rất dễ. Máy cày, máy bừa hoạt động trên ruộng dùng phân hóa học đất bị cuốn vào bánh lồng vì bị dính bết", ông Dụ chia sẻ.

Về kế hoạch thời gian tới, ông Dụ bộc bạch: “Sức của tôi chỉ làm được bằng đấy thôi. Cứ có ruộng là làm bèo. Những ai muốn nhân rộng mô hình này tôi sẵn sàng cấp giống và đồng hành".

Rơm rạ sau thu hoạch lúa ông Dụ vùi xuống đất bằng máy, rắc một lượt vôi bột để phân hủy nhanh và chống chua đất trước khi thả bèo vụ sau. Một quy trình khép vòng: Rơm rạ trở về đất, đất nuôi bèo, bèo nuôi trở lại đất, đất nuôi lúa.