Kiểm kê khí nhà kính - tiền đề tham gia thị trường các-bon

Yêu cầu bắt buộc

Kiểm kê khí nhà kính là quá trình thu thập số liệu và tính toán lượng phát thải hoặc hấp thụ khí nhà kính của một cơ sở trong một năm. Tại Việt Nam, phương pháp và quy trình kiểm kê do cơ quan có thẩm quyền ban hành và doanh nghiệp phải tuân thủ khi tham gia thị trường các-bon trong nước.

Gần đây nhất, tháng 8/2024, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Danh mục lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính cập nhật. 2.166 cơ sở bao gồm các nhà máy nhiệt điện, xí nghiệp công nghiệp, công ty vận tải, tòa nhà thương mại hay cơ sở xử lý chất thải... có lượng phát thải thải từ 3.000 tấn CO₂ tương đương trở lên hoặc tiêu thụ năng lượng từ 1.000 tấn dầu tương đương (TOE) trở lên. Kết quả kiểm kê là một trong những căn cứ quan trọng nhất để xác định tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính cụ thể cho từng lĩnh vực, từng cơ sở.

Nghị định 119/2025/NĐ-CP đã đưa ra lộ trình phân bổ hạn ngạch theo 3 giai đoạn và giai đoạn thí điểm (2025–2026) bắt đầu kiểm kê với khoảng 100 cơ sở phát thải lớn nhất thuộc lĩnh vực nhiệt điện, xi măng, sắt thép.

Căn cứ tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với Bộ Công Thương, Bộ Xây dựng thí điểm đề xuất lượng hạn ngạch phân bổ năm 2025 và năm 2026 cho từng nhà máy, cơ sở. Các giai đoạn tiếp theo (2027-2028 và 2029-2030), việc phân bổ hạn ngạch sẽ do các bộ ngành đề xuất, Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố danh sách.

Theo Cục Biến đổi khí hậu, kiểm kê khí nhà kính không chỉ là nghĩa vụ pháp lý, mà còn xuất phát từ áp lực hội nhập quốc tế, cam kết thương mại, phát triển thị trường các-bon trong nước và quốc tế. Áp lực cạnh tranh và nhu cầu tiết kiệm chi phí cũng thúc đẩy doanh nghiệp thực hiện kiểm kê như công cụ quản trị rủi ro các-bon, giúp doanh nghiệp xác định hướng đi trong bối cảnh nền kinh tế chuyển sang quỹ đạo phát thải thấp.

Doanh nghiệp cần chủ động, cơ quan nhà nước cần hướng dẫn

Mặc dù các Bộ đã có nhiều nỗ lực tập huấn, hướng dẫn công tác kiểm kê khí nhà kính, nhưng cần phải nhìn nhận rằng, đây là một hoạt động khá mới với hầu hết doanh nghiệp tại Việt Nam. Trên bình diện chung, kiến thức về các quy định, yêu cầu kỹ thuật về kiểm kê khí nhà kính, giảm phát thải của phần đông doanh nghiệp còn hạn chế.

Theo bà Trần Thị Ngọc Anh, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia (Bộ KH&CN), quá trình hướng dẫn các doanh nghiệp, tổ chức thực hiện kiểm kê khí nhà kính cũng như thẩm tra kết quả kiểm kê, Ủy ban nhận thấy nổi lên một số vấn đề thường gặp. Ví dụ như bỏ sót các nguồn phát thải trực tiếp từ hệ thống xử lý nước thải, rò rỉ môi chất lạnh; loại trừ các nguồn phát thải gián tiếp nhưng không có giải thích thỏa đáng; dữ liệu thu thập không chính xác hoặc không đầy đủ; áp dụng hệ số phát thải không chính xác...  Do phạm vi thẩm tra rộng, nguồn phát thải phức tạp nên cơ quan thẩm tra đôi khi không đủ thời gian thẩm tra dữ liệu hoạt động, dễ bỏ sót. Điều này rất có thể sẽ ảnh hưởng đến chất lượng công tác kiểm kê khí nhà kính. 

Các cơ sở phát thải lớn cần chủ động hoàn thiện dữ liệu, áp dụng phương pháp đo lường chuẩn và rà soát các nguồn phát thải trực tiếp, gián tiếp để bảo đảm tính chính xác. Đồng thời, các Bộ quản lý ngành nên tiếp tục phối hợp, hướng dẫn chuyên sâu và đào tạo thực hành, đồng bộ các bộ hướng dẫn kỹ thuật, nhằm giúp doanh nghiệp vừa đáp ứng yêu cầu pháp lý, vừa khai thác hiệu quả cơ hội trong thị trường các-bon.