Trái đất nóng lên, Việt Nam dễ bị tổn thương
Mức tăng nhiệt độ toàn cầu 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp được xem là “giới hạn đỏ” của Trái đất, bởi các tác động dây chuyền có thể khiến nhiều hệ thống tự nhiên không còn khả năng phục hồi.
Ủy ban Liên chính phủ về BĐKH (IPCC) đánh giá, Việt Nam là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương và chịu tác động nghiêm trọng nhất. Các Kịch bản BĐKH và nước biển dâng do Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) công bố các năm 2009, 2012, 2016 và 2022 đều chỉ ra, cường độ và tần suất của nhiều loại hình thiên tai đang tăng nhanh hơn trong thế kỷ XXI. Dễ thấy nhất, người dân Việt Nam liên tục trải qua các kỷ lục về nhiệt độ cao, mưa lớn, bão mạnh, lũ lụt, xâm nhập mặn và hạn hán trong những năm gần đây.
Hạn hán nghiêm trọng gây thiệt hại sản xuất, người dân thiếu nước sinh hoạt. Ảnh: DCC.
Theo Giáo sư Trần Thục - Chủ tịch Hội Khí tượng Thủy văn Việt Nam, trong kịch bản rủi ro cao nhất, nếu mực nước biển dâng 100 cm vào cuối thế kỷ, Việt Nam sẽ chịu tác động nặng nề: 13,2% diện tích đồng bằng sông Hồng; 1,53% vùng ven biển miền Trung; 17,15% diện tích TP.Hồ Chí Minh và 47,29% đồng bằng sông Cửu Long có thể bị ngập. Các cụm đảo Vân Đồn, Côn Đảo và Phú Quốc cũng đứng trước nguy cơ ngập sâu.
Khi nhiệt độ tăng 1°C, tổn thất và thiệt hại do BĐKH sẽ tương đương khoảng 1,8% GDP. Nếu tăng 1,5°C, con số có thể lên tới 4,5% GDP. Ước tính thiệt hại cho tăng trưởng kinh tế là khoảng 4,3 tỷ USD trong 10 năm tới nếu Việt Nam không hành động kịp thời.
Một tác động khác âm thầm nhưng nguy hiểm hơn là sự thay đổi dần dần của khí hậu hiện tại sang một trạng thái khí hậu mới. Quá trình này diễn ra trong thời gian dài hàng thập kỷ đến hàng thế kỷ và chỉ có thể đánh giá khi có chuỗi số liệu quan trắc khí tượng thủy văn đủ dài. Hệ quả có thể rất nghiêm trọng: các hệ sinh thái bị tổn thương hoặc mất đi, đa dạng sinh học suy giảm, những vùng đất nông nghiệp màu mỡ dần biến mất, để lại một môi trường sống khắc nghiệt hơn cho thế hệ tương lai.
Chính sách mở đường cho hành động
Năm 2025, Việt Nam đã đệ trình Báo cáo Kế hoạch quốc gia thích ứng với BĐKH giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050 (cập nhật) tới Ban Thư ký Công ước khung Liên hợp quốc về BĐKH. Báo cáo chỉ ra, trong hơn một thập kỷ qua, Việt Nam đã xây dựng hệ thống chính sách khá toàn diện để chủ động thích ứng. Từ Trung ương đến địa phương, các chủ trương, nghị quyết, luật, chiến lược và chương trình hành động được ban hành liên tục, thể hiện quyết tâm chính trị cao và cách tiếp cận ngày càng thực chất.
Củng cố hệ thống đê kè ven biển chống bão. Ảnh: DCC.
Ngay từ năm 2013, Nghị quyết số 24-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã đặt nền móng cho việc “chủ động ứng phó với BĐKH, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường”. Tiếp đó, Nghị quyết số 36-NQ/TW (2018) về phát triển bền vững kinh tế biển và các Kết luận số 56-KL/TW (2019) và 81-KL/TW (2024) của Bộ Chính trị đã mở rộng phạm vi điều chỉnh, nhấn mạnh yêu cầu lồng ghép thích ứng BĐKH vào mọi chiến lược phát triển, coi đây là nhiệm vụ trọng tâm và lâu dài.
Nội dung thích ứng với BĐKH được lồng ghép trong nhiều văn bản pháp luật, đặc biệt là các luật thuộc lĩnh vực chịu tác động trực tiếp như: Phòng, chống thiên tai; Tài nguyên nước; Khí tượng Thủy văn; Lâm nghiệp; Thủy sản; Trồng trọt; Chăn nuôi; Bảo vệ môi trường... Đặc biệt, Nghị quyết 120/NQ-CP về phát triển bền vững Đồng bằng sông Cửu Long thích ứng với BĐKH được xem là dấu mốc thể hiện chuyển hướng tư duy từ “chống chịu” sang “chủ động thích ứng”.
Trên cơ sở này, Kế hoạch quốc gia về thích ứng với biến đổi khí hậu tiến thêm một bước trong việc xác định cụ thể các nhu cầu thích ứng trong trung và dài hạn ở tất cả các lĩnh vực, cùng giải pháp để giải quyết các nhu cầu. Đó có thể là bảo vệ vùng ven biển, cải tạo thủy lợi, cảnh báo sớm thiên tai, thay đổi mô hình canh tác… Mục tiêu cuối cùng nhằm giảm thiểu mức độ dễ bị tổn thương do tác động của BĐKH đến người dân, hệ thống tự nhiên, hệ thống kinh tế - xã hội.
Chủ động thích ứng
Nổi bật trong các thành quả thích ứng của Việt Nam là hệ thống quan trắc và cảnh báo khí tượng thủy văn hiện đại đã đáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu dự báo, cảnh báo sớm thiên tai. Dự báo bão của Việt Nam có độ chính xác tiệm cận trình độ khu vực, có thể cảnh báo bão sớm 5 ngày. Dự báo rét đậm, rét hại và nắng nóng diện rộng trước 2-3 ngày với độ tin cậy trên 80%. Hệ thống cảnh báo trượt lở đất, sóng thần và lũ quét cũng được mở rộng..., góp phần vào nỗ lực giảm đáng kể thiệt hại về người và tài sản trước thiên tai.
Mục tiêu phát triển rừng ven biển ứng phó với biến đổi khí hậu đã đạt hơn 60%. Ảnh: DCC.
Đến nay, hầu hết các địa phương đã ban hành kế hoạch hành động ứng phó với BĐKH và tích cực lồng ghép yếu tố khí hậu vào quy hoạch phát triển. Khu vực thường xuyên thiên tai đã triển khai các quy hoạch phát triển, quy chuẩn xây dựng, công trình phòng chống thiên tai trọng điểm, cấp bách. Tổ chức bộ máy về phòng, chống, giảm nhẹ thiên tai kiện toàn ở các cấp. Hệ thống thủy lợi giúp bảo đảm an ninh nước trong bối cảnh hạn hán và xâm nhập mặn gia tăng. So với giai đoạn 1998 - 2007, thiệt hại vật chất do thiên tai giai đoạn 2008–2017 giảm gần 30%, số người chết và mất tích giảm 38%. Đây là minh chứng rõ cho hiệu quả của chiến lược phòng, chống thiên tai chủ động, trong đó phương châm “bốn tại chỗ” được triển khai đồng bộ đến cấp xã, thôn.
Nông nghiệp vốn là lĩnh vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ BĐKH, nhưng vẫn duy trì sự ổn định và linh hoạt. Năng suất lúa bình quân tăng từ 53 tạ/ha (2010) lên hơn 61 tạ/ha (2023). Hệ thống thủy lợi được đầu tư theo hướng đa mục tiêu, phục vụ tưới tiêu, chống hạn, xâm nhập mặn và nuôi trồng thủy sản.
Cùng với đầu tư hạ tầng, Việt Nam đặc biệt chú trọng xây dựng năng lực cộng đồng. Hàng loạt chương trình nâng cao nhận thức và quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng, mô hình sinh kế thích ứng BĐKH được triển khai. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, hơn 200.000 ha đất lúa kém hiệu quả được chuyển đổi sang nuôi trồng thủy sản hoặc cây ăn quả, giúp tăng thu nhập và giảm rủi ro.
Tỷ lệ che phủ rừng đạt 42,02% vào năm 2023 và vẫn duy trì ổn định. Các chương trình trồng một tỷ cây xanh, bảo vệ rừng ven biển và nâng cao chất lượng rừng được triển khai mạnh mẽ. Riêng rừng ngập mặn đã đạt hơn 60% mục tiêu của Đề án phát triển rừng ven biển ứng phó với BĐKH. Mặt khác, quốc tế nhìn nhận Việt Nam như một điểm sáng về đa dạng sinh học, với thành tựu rõ rệt trong việc bảo tồn loài, nguồn gen và thiết lập mạng lưới khu bảo tồn.
Theo Trưởng Đại diện thường trú Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam Ramla Khalidi, những người chịu ảnh hưởng nhiều nhất bởi BĐKH thường nắm giữ chìa khóa cho khả năng chống chịu, cung cấp góc nhìn độc đáo về các giải pháp thích ứng phù hợp với địa phương. Do đó, việc tăng cường khả năng chống chịu thông qua nhân rộng sinh kế thích ứng với BĐKH, hệ thống an sinh xã hội bao trùm, và đầu tư vào vốn con người cần tiếp tục là trọng tâm trong con đường phát triển của Việt Nam. Thâm chí, Việt Nam không chỉ bảo vệ những thành tựu đã đạt được, mà còn có thể trở thành hình mẫu trong khu vực và trên thế giới, hướng tới một tương lai xanh hơn và bao trùm hơn.
Tăng cường tài chính đầu tư "không hối tiếc"
Thực tế cho thấy, nỗ lực toàn cầu nhằm giảm phát thải khí nhà kính để giữ mức tăng nhiệt độ ở ngưỡng 1,5°C vẫn còn xa vời. Biến đổi khí hậu vì thế sẽ tiếp tục diễn biến theo xu thế cực đoan hơn và khó dự đoán hơn. Trong bối cảnh đó, Việt Nam xác định thích ứng là nhiệm vụ chiến lược lâu dài, cần được thực hiện một cách chủ động, toàn diện và hiệu quả. Trọng tâm trong giai đoạn tới là triển khai đồng bộ các mục tiêu và giải pháp ưu tiên được đề ra trong Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (cập nhật).
Ước tính nhu cầu tài chính cho thích ứng với BĐKH đến năm 2030 có thể vượt quá 3-5% GDP của năm 2020. Trong đó, riêng giai đoạn 2021-2030 cần khoảng 55-92 tỷ USD (theo giá trị hiện tại ròng năm 2020, với tỷ lệ chiết khấu 10%).
Chiến sĩ trên đảo Trường Sa vệ sinh, bảo trì hệ thống năng lượng mặt trời. Ảnh: Báo Tin tức.
Ngay cả khi duy trì mức chi 1,5% GDP mỗi năm cho thích ứng, Việt Nam vẫn cần huy động thêm từ 2,75-6,42 tỷ USD mỗi năm, tương đương 27,5-64,2 tỷ USD cho cả giai đoạn 2021–2030. Con số này cho thấy thách thức rất lớn trong việc bảo đảm nguồn lực, đòi hỏi sự chung tay của toàn xã hội và mở rộng hợp tác quốc tế.
Theo Liên hợp quốc, đầu tư cho thích ứng chính là khoản đầu tư không hối tiếc, đặc biệt là khi so với chi phí khắc phục khổng lồ cho những thiệt hại do biến đổi khí hậu gây ra. Tăng cường năng lực chống chịu và giảm thiểu mức độ dễ bị tổn thương không chỉ giúp ứng phó tốt hơn với thiên tai cực đoan trong hiện tại, mà còn góp phần bảo vệ tương lai bền vững cho các thế hệ mai sau.
