Báo cáo “Phát huy vai trò của an sinh xã hội: Thúc đẩy sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu tại Việt Nam - Khan hiếm nước và an ninh thu nhập vùng lưu vực sông Mekong” của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đã phân tích các phương án điều chỉnh hệ thống an sinh xã hội nhằm tăng cường khả năng chống chịu trước tác động ngày càng gia tăng của tình trạng khan hiếm nước do biến đổi khí hậu đối với sinh kế người dân.
ĐBSCL chịu tác động lớn
Báo cáo chỉ ra, ĐBSCL - trụ cột của nông nghiệp Việt Nam - cung cấp khoảng 50% sản lượng lúa, 95% lượng gạo xuất khẩu, 60% thủy sản xuất khẩu và 70% trái cây cả nước, đồng thời đóng góp khoảng 1/3 GDP nông nghiệp. Tuy nhiên, khu vực này đang chịu tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu.
Mực nước biển dâng đang làm gia tăng xâm nhập mặn, trong khi bão nhiệt đới, lũ lụt, hạn hán và sạt lở bờ sông, bờ biển tiếp tục gây thiệt hại lớn cho đất đai và sinh kế người dân. Các tác động này còn bị khuếch đại bởi hoạt động phát triển thủy điện ở thượng nguồn sông Mekong, làm thay đổi dòng chảy và chất lượng nước. Do phần lớn nguồn nước của sông Mekong bắt nguồn từ ngoài lãnh thổ Việt Nam, việc quản lý tài nguyên nước phụ thuộc vào hợp tác quốc tế.
ĐBSCL là vựa lương thực quan trọng của cả nước, nhưng đang chịu tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu. Ảnh: NNMT.
Trước những thách thức này, Việt Nam đã chuyển hướng từ mô hình sản xuất lúa thâm canh sang các chiến lược thích ứng bền vững hơn, thể hiện qua Quy hoạch ĐBSCL và Nghị quyết 120/NQ-CP ngày 17/11/2017, với định hướng phát triển nông nghiệp thích ứng lũ và quản lý tổng hợp tài nguyên nước.
Tuy vậy, các dự báo vẫn cho thấy rủi ro rất lớn. Trong kịch bản nước biển dâng 1 mét, khoảng 75% diện tích ĐBSCL có thể bị ngập, với nguy cơ hơn 12 triệu người phải di dời vào năm 2050. Xâm nhập mặn khiến diện tích đất canh tác bị thu hẹp, buộc nhiều nông dân chuyển sang nuôi trồng thủy sản, song lĩnh vực này cũng đối mặt với rủi ro cao do biến động độ mặn, dịch bệnh và thiệt hại do thời tiết cực đoan.
Khi năng suất nông nghiệp suy giảm và giá lương thực biến động, các hộ nghèo là nhóm chịu tác động nặng nề nhất. Với hơn 20 triệu dân sinh sống, ĐBSCL đang đứng trước áp lực gia tăng nghèo đói và di cư, khi suy thoái môi trường và rủi ro khí hậu ngày càng trở nên nghiêm trọng.
Thúc đẩy hệ thống 'an sinh xã hội thích ứng'
Trong bối cảnh đó, hệ thống an sinh xã hội của Việt Nam - bao gồm bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, trợ giúp xã hội và chính sách việc làm - được xác định là công cụ quan trọng giúp tăng cường khả năng chống chịu trước rủi ro khí hậu. Tỷ lệ bao phủ an sinh xã hội đã được mở rộng đáng kể, song vẫn còn khoảng trống lớn đối với lao động nông nghiệp và khu vực phi chính thức - những nhóm dễ bị ảnh hưởng nhất bởi khan hiếm nước và biến đổi khí hậu.
Các chỉ số an sinh xã hội chính ở Việt Nam năm 2024. Ảnh: Báo cáo của ILO.
Các phân tích cho thấy an sinh xã hội đóng vai trò quan trọng cả trong ứng phó ngắn hạn và thích ứng dài hạn. Trong ngắn hạn, hệ thống giúp ổn định thu nhập, giảm chi phí y tế thông qua bảo hiểm y tế và cung cấp hỗ trợ khẩn cấp khi xảy ra hạn hán, lũ lụt hoặc xâm nhập mặn. Trong dài hạn, an sinh xã hội hỗ trợ người lao động chuyển đổi sinh kế, đa dạng hóa thu nhập và nâng cao khả năng thích ứng với điều kiện khí hậu thay đổi.
Tuy nhiên, ILO đánh giá an sinh xã hội trong ứng phó với khan hiếm nước vẫn còn hạn chế. Nhiều chính sách hiện nay vẫn mang tính phản ứng ngắn hạn, trong khi các cơ chế cảnh báo sớm, kích hoạt hỗ trợ tự động và liên kết với quản lý rủi ro thiên tai chưa được triển khai đồng bộ. Bên cạnh đó, thủ tục hành chính phức tạp và khả năng tiếp cận hạn chế tiếp tục làm giảm hiệu quả hỗ trợ đối với các nhóm yếu thế.
Khảo sát tại các tỉnh thuộc lưu vực Mekong cho thấy hơn 30-40% hộ gia đình bị giảm thu nhập sau các đợt hạn hán, hơn 20% chịu tác động trực tiếp đến sinh kế, trong khi chi phí y tế gia tăng do các bệnh liên quan đến thiếu nước. Mặc dù phần lớn người dân đã tiếp cận được thông tin về chính sách hỗ trợ, mức độ thụ hưởng an sinh xã hội vẫn thấp hơn so với các biện pháp liên quan đến hạ tầng nước.
ILO khuyến nghị Việt Nam cần phát triển “an sinh xã hội thích ứng” như một trụ cột trong chiến lược phát triển bền vững. Hệ thống này bao gồm mở rộng bảo hiểm xã hội cho lao động phi chính thức, xây dựng sàn an sinh xã hội cơ bản, cải thiện cơ chế trợ giúp khẩn cấp và tăng cường liên kết giữa hệ thống an sinh xã hội với cảnh báo sớm.
Việc tích hợp hiệu quả an sinh xã hội vào chính sách sẽ góp phần quan trọng trong việc bảo vệ sinh kế, giảm nghèo và nâng cao khả năng chống chịu của người dân trước những rủi ro ngày càng gia tăng do biến đổi khí hậu tại Việt Nam.
