Theo các nghiên cứu quốc tế, nông nghiệp đóng góp tỷ lệ đáng kể trong tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu, trong đó phần lớn đến từ các hoạt động thượng nguồn như sản xuất phân bón và việc sử dụng dinh dưỡng trên đồng ruộng.
Tuy nhiên, phân bón lại là sản phẩm không thể thiếu đối với an ninh lương thực: Gần một nửa lượng thực phẩm được sản xuất trên thế giới hiện nay phụ thuộc vào phân bón khoáng. Điều này cho thấy, nếu không giải được “bài toán phân bón”, nỗ lực khử carbon trong hệ thống lương thực thực phẩm khó có thể đạt được mục tiêu đề ra.
Giảm phát thải trong hệ thống lương thực thực phẩm đòi hỏi sự hợp tác và cách tiếp cận toàn diện. Ảnh: OECD.
Trước thực tế đó, các mô hình hợp tác có trọng tâm giữa doanh nghiệp trong chuỗi giá trị đang nổi lên như một hướng đi hiệu quả. Một ví dụ tiêu biểu là quan hệ đối tác giữa tập đoàn hàng đầu thế giới về phân bón Yara International và PepsiCo, doanh nghiệp thực phẩm - đồ uống đa quốc gia với chuỗi cung ứng nông nghiệp quy mô lớn.
Thay vì chỉ đơn thuần thay thế phân bón truyền thống bằng các sản phẩm “xanh” hơn, Yara và PepsiCo lựa chọn cách tiếp cận toàn diện. Chương trình kết hợp các loại phân bón carbon thấp - được sản xuất từ amoniac tái tạo hoặc amoniac ứng dụng công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon (CCS) - với công nghệ xúc tác giảm phát thải oxit nitơ (N₂O), cùng các giải pháp chẩn đoán đất và quản lý dinh dưỡng dựa trên dữ liệu.
Cách làm này giúp bảo đảm dinh dưỡng được sử dụng hiệu quả hơn, qua đó giảm phát thải cả trong quá trình sản xuất phân bón lẫn trên đồng ruộng, mà không làm suy giảm năng suất cây trồng. Đây là yếu tố then chốt, bởi với nông dân, bất kỳ giải pháp giảm phát thải nào cũng phải đảm bảo hiệu quả kinh tế và không gây rủi ro cho sản lượng.
Theo đại diện PepsiCo, nếu không có hành động tập thể, hệ thống thực phẩm toàn cầu sẽ không thể thay đổi với tốc độ và quy mô cần thiết để đáp ứng các mục tiêu khí hậu. Trong hợp tác với Yara, nông dân được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình chuyển đổi, được hỗ trợ mở rộng các thực hành nông nghiệp tái sinh, giảm phát thải và tăng cường khả năng chống chịu trước biến động khí hậu.
Về phía Yara, thỏa thuận này phản ánh chiến lược dài hạn nhằm cung cấp cho các doanh nghiệp thực phẩm những lựa chọn phân bón carbon thấp, đồng thời thúc đẩy các thực hành nông nghiệp bền vững hơn. Theo Yara, khử carbon trong sản xuất thực phẩm là điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa các cam kết của Thỏa thuận Paris, và nông dân sẽ đóng vai trò trung tâm trong tiến trình này.
Sau giai đoạn triển khai tại châu Âu, đến giữa năm 2025, mô hình hợp tác giữa PepsiCo và Yara đã được mở rộng sang Mexico, Colombia, Chile và Argentina, tập trung trước hết vào chuỗi cung ứng khoai tây. Các dự án ban đầu tại khu vực Mỹ Latinh cho thấy tiềm năng giảm từ 20-40% lượng phát thải trên mỗi tấn khoai tây, tùy theo hệ thống canh tác và loại phân bón sử dụng.
Đáng chú ý, việc triển khai rộng rãi tại các khu vực có điều kiện địa lý và khí hậu rất khác nhau cho thấy mô hình này có khả năng nhân rộng cao - yếu tố mang tính quyết định nếu muốn tạo ra tác động trên quy mô toàn cầu.
Từ thực tiễn này, có thể rút ra một số bài học quan trọng cho quá trình chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm: Thứ nhất, các cam kết mua sắm của doanh nghiệp lớn có thể tạo tín hiệu thị trường đủ mạnh để thúc đẩy đầu tư vào các giải pháp đầu vào carbon thấp; Thứ hai, hỗ trợ kỹ thuật, tư vấn nông học và các công cụ số đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo đảm hiệu quả và mức độ chấp nhận của nông dân; Thứ ba, dữ liệu và tính minh bạch là nền tảng để đánh giá chính xác mức giảm phát thải và theo dõi tiến độ thực hiện các mục tiêu khí hậu.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt và nhu cầu lương thực thực phẩm tiếp tục tăng, những cách tiếp cận giúp giảm phát thải mà không đánh đổi năng suất sẽ ngày càng trở nên quan trọng. Nếu có thêm nhiều doanh nghiệp, chính phủ và tổ chức xã hội cùng tham gia, các mô hình hợp tác như giữa PepsiCo và Yara hoàn toàn có thể tạo ra tác động đáng kể, góp phần xây dựng một hệ thống thực phẩm toàn cầu bền vững và ít carbon hơn.
