Tại thị trấn nhỏ Clymers, bang Indiana (Mỹ), một dự án chôn lấp khí CO₂ dưới lòng đất đang trở thành tâm điểm tranh cãi. Theo doanh nghiệp triển khai, dự án sẽ giúp giảm phát thải khí nhà kính và đóng góp vào mục tiêu ứng phó biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, với nhiều người dân địa phương, đây lại là mối đe dọa đối với môi trường sống và tương lai của cộng đồng.
Bà Melissa Harrison, người có nhiều thế hệ gia đình sinh sống tại Clymers, cho biết thị trấn vốn đã phải gánh chịu nhiều tác động từ các cơ sở công nghiệp nông nghiệp như nhà máy phân bón, cơ sở tái chế chất thải nguy hại và nhà máy ethanol quy mô lớn. Người dân cũng thường xuyên đối mặt với tình trạng ô nhiễm nước ngầm, thiếu hệ thống xử lý nước thải và tỷ lệ nghèo cao.
"Đây là quê hương của chúng tôi. Nếu nơi này trở nên không còn đáng sống, họ sẽ dễ dàng mua lại cả thị trấn với giá rẻ", bà Harrison lo ngại.
Nhà máy ethanol và kho chứa ngũ cốc của Andersons ở Clymers, bang Indiana (Mỹ). Ảnh: The Guardian.
'Cơn sốt' lưu trữ carbon
Dự án tại Clymers do công ty Andersons Renewables khởi xướng. Theo kế hoạch, khí CO₂ phát sinh từ quá trình sản xuất ethanol sẽ được thu giữ, nén và bơm xuống các tầng địa chất nằm sâu hơn 900 m dưới lòng đất để lưu trữ lâu dài.
Doanh nghiệp khẳng định địa điểm đã được đánh giá kỹ thông qua khảo sát địa chấn và khoan giếng thử nghiệm, đồng thời cam kết tuân thủ quy trình cấp phép, giám sát và bảo vệ nguồn nước ngầm cũng như sức khỏe cộng đồng.
Không chỉ tại Indiana, hàng chục dự án lưu trữ carbon khác đang chờ được Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) và các bang cấp phép trong thời gian tới. Theo giới phân tích, đây là làn sóng phát triển lớn nhất từ trước đến nay của ngành lưu trữ carbon.
Công nghệ CCS hoạt động bằng cách thu giữ lượng CO₂ phát thải từ các nhà máy công nghiệp trước khi khí này được thải ra khí quyển, sau đó bơm xuống các tầng đá sâu dưới lòng đất để lưu trữ lâu dài.
Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) đánh giá CCS có thể đóng vai trò hỗ trợ trong quá trình giảm phát thải, nhưng nhấn mạnh giải pháp này không thể thay thế việc cắt giảm mạnh sử dụng nhiên liệu hóa thạch.
Sự bùng nổ của các dự án CCS phần lớn đến từ chính sách ưu đãi thuế của Mỹ. Theo Đạo luật Giảm lạm phát (Inflation Reduction Act), các doanh nghiệp được hưởng khoản tín dụng thuế lên tới 85 USD cho mỗi tấn CO₂ được lưu trữ dưới lòng đất.
Sự bùng nổ của các dự án CCS phần lớn đến từ chính sách ưu đãi thuế của Mỹ. Ảnh: AVR.
Dù chính quyền Tổng thống Donald Trump đã cắt giảm nhiều chương trình khí hậu khác, cơ chế ưu đãi này vẫn được duy trì. Điều đó tạo động lực lớn để các công ty năng lượng và các nhà máy ethanol đầu tư vào CCS.
Ông Brad Johnston, chuyên gia của công ty nghiên cứu năng lượng Enverus, cho biết nhiều dự án có quy mô lưu trữ hàng trăm nghìn tấn CO₂ mỗi năm. Đối với các nhà máy ethanol, nguồn thu từ tín dụng thuế thậm chí có thể tương đương doanh thu bán ethanol, giúp lợi nhuận của doanh nghiệp tăng gần gấp đôi.
Một dự án chỉ lưu trữ khoảng 200.000 tấn CO₂ mỗi năm có thể nhận 17 triệu USD tiền ưu đãi thuế. Những dự án lớn hơn với quy mô hàng chục triệu tấn sẽ mang lại nguồn thu lên tới hàng tỷ USD.
Lo ngại về rủi ro môi trường
Bên cạnh những kỳ vọng về giảm phát thải, nhiều tổ chức môi trường cho rằng CCS đang bị sử dụng như một hình thức trợ cấp cho ngành dầu khí thay vì thúc đẩy chuyển đổi sang năng lượng sạch.
Các chuyên gia cảnh báo việc lưu trữ CO₂ dưới lòng đất có thể làm gia tăng nguy cơ động đất, ô nhiễm nước ngầm hoặc rò rỉ khí carbon với hậu quả nghiêm trọng.
Năm 2024, dự án CCS thương mại đầu tiên của Mỹ đặt dưới một hồ nước cung cấp nước sinh hoạt cho phần lớn khu vực miền trung bang Illinois đã xảy ra hai vụ rò rỉ. Sau sự cố, bang Illinois quyết định cấm các dự án CCS mới dưới một trong những tầng chứa nước ngầm lớn nhất của bang.
Trước đó, năm 2020, một đường ống vận chuyển CO₂ tại bang Mississippi bị vỡ, khiến 45 người phải nhập viện và khoảng 200 người phải sơ tán. Các nhân viên cứu hộ khi đó cho biết nhiều người ngã gục vì khó thở nhưng không xác định được nguyên nhân ngay lập tức.
Giáo sư Charles Harvey, chuyên gia kỹ thuật dân dụng và môi trường của Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), từng tham gia thành lập một trong những công ty CCS đầu tiên trên thế giới. Tuy nhiên, hiện ông phản đối mạnh mẽ công nghệ này.
Theo ông Harvey, nguồn ngân sách dành cho CCS sẽ hiệu quả hơn nếu được đầu tư trực tiếp vào năng lượng tái tạo thay vì tiếp tục hỗ trợ các ngành công nghiệp phát thải.
Trong khi đó, giới phân tích cho rằng sau những sự cố từng xảy ra, các doanh nghiệp đang thận trọng hơn trong thiết kế và vận hành các dự án mới nhằm tránh làm suy giảm niềm tin đối với ngành CCS.
Tại Clymers, nhiều người dân vẫn chưa bị thuyết phục. Nông dân Dennis Crume, người từ chối khoản bồi thường để chấp nhận dự án lưu trữ carbon dưới đất của mình, cho biết điều ông quan tâm nhất là nguồn nước ngầm và môi trường cho thế hệ sau.
"Chúng tôi phải làm điều gì đó để bảo vệ môi trường, nhưng cũng phải bảo vệ con cháu mình," ông nói.
Theo nhiều chuyên gia, tranh cãi tại Clymers phản ánh bài toán mà Mỹ và nhiều quốc gia đang đối mặt: làm thế nào để cân bằng giữa mục tiêu giảm phát thải với việc đảm bảo an toàn môi trường, sức khỏe cộng đồng và sử dụng hiệu quả nguồn lực cho quá trình chuyển đổi năng lượng.
