Tinh hoa làng nghề Việt
Trong thời tiết se lạnh của những ngày giáp Tết, tôi tìm đến xưởng đúc đồng của gia đình nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng trên đường Hồng Hà, phường Hồng Hà, TP Hà Nội. Đây là nơi hiếm hoi còn lưu giữ kỹ thuật đúc đồng truyền thống của làng Ngũ Xã, một trong 4 nghề tinh hoa của Hà Nội xưa. Bước qua cánh cổng xưởng, tiếng búa, ve đục chạm kim loại pha lẫn tiếng máy cắt, mài rè rè vang lên không dứt. Âm thanh báo Tết về theo cách rất riêng của làng nghề.
Trên sân, lò nấu đồng hình trụ đang nghi ngút khói. Trong nồi, đồng chóng chảy rực sáng. Ngọn lửa vàng cam hắt ánh sáng chói lên bề mặt kim loại đã ngả màu sẫm vì nhiệt. Ba người thợ đứng quây quanh lò. Một người cầm thanh sắt dài khuấy bên trong, dáng hơi cúi, tập trung vào dòng kim loại đang nóng chảy; hai người còn lại giữ chặt các thanh đỡ một chiếc nồi nhỏ để hứng dòng đồng mới ra lò.
Nồi có miệng rót, cứ hai người khiêng một chiếc đến khuôn đúc, từ từ rót đồng vào khuôn. Ánh mắt ai cũng chăm chú, thao tác cẩn trọng vì kim loại nóng chảy có áp lực lớn, chỉ cần sơ suất nhỏ có thể làm hỏng sản phẩm hoặc gây bỏng.
Những người thợ đổ đồng nóng chảy vào khuôn đúc. Ảnh: Trung Nguyên.
Từ khoảng tháng 10 Âm lịch trở đi, xưởng bận rộn hơn vì lượng đơn đặt đồ dùng cho dịp lễ Tết tăng mạnh. Trong xưởng, tượng Phật, long đỉnh, lư đồng, đế đèn, ống cắm hương, lư đốt trầm… xếp hàng dài, chờ bàn tay người thợ trau chuốt những khâu cuối cùng trước khi theo chân khách thập phương về với không gian thờ tự trang nghiêm. Càng cận Tết, nhịp công việc càng gấp gáp. Đội ngũ thợ miệt mài từ sáng tới tối trọng, bởi hầu hết sản phẩm đều phục vụ nghi lễ thờ cúng tổ tiên, thần Phật, những giá trị tinh thần đã ăn sâu trong đời sống mỗi gia đình Việt.
Không ít khách tìm đến xưởng chỉ để tận mắt xem quy trình làm nghề, có người hy vọng chọn được cho mình một món đồ ưng ý. Thế nhưng, nhiều người phải ra về trong tiếc nuối vì xưởng đã kín đơn hàng từ rất sớm. Nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng không phải không muốn nhận thêm việc, nhưng ông hiểu rằng với nghề đúc đồng thủ công, “nhanh” chưa bao giờ là giá trị cốt lõi. Mỗi sản phẩm là kết quả của hàng loạt công đoạn nối tiếp nhau, từ lên mẫu, làm khuôn, nung và gia cố khuôn, rót đồng, làm nguội thô, nguội tinh cho đến lấy màu. Chỉ cần vội vàng ở một bước, cả tác phẩm có thể hỏng, phải làm lại từ đầu.
Bước tạo mẫu trong khâu làm khuôn đúc đồng trước khi làm khuôn âm bản. Ảnh: Trung Nguyên.
Kỹ thuật đúc đồng Ngũ Xã tỉ mẩn nhất ở khâu làm khuôn. Khi đắp đất tạo khuôn, phải tính toán kỹ để không bịt các điểm then chốt, đặc biệt là những vị trí dễ “mắc” như phần mắt hay các chi tiết nhỏ cũng được tính toán đường dẫn riêng để đảm bảo đồng vào đủ và sắc nét khi thành phẩm. Bên trong khuôn phải có một đường dẫn thẳng lên trên để khi rót đồng, kim loại nóng chảy có thể chảy đều, lấp đầy mọi chi tiết của tượng. Nếu bố trí không chuẩn, đồng sẽ bị rỉ hoặc không vào đủ khuôn, khiến sản phẩm bị lỗi.
Sau khi tạo hình phần lõi, người thợ tiếp tục đắp thêm lớp đất bên ngoài bao trùm toàn bộ hoa văn, rồi phủ thêm lớp thạch cao để hoàn thiện. Khi khuôn đã ổn định, thợ lật khuôn ra và chia làm hai nửa (khuôn âm và khuôn dương), thêm vật liệu trong lõi để điều chỉnh độ dày - mỏng của thành sản phẩm, giúp đủ độ chắc chắn lại không quá nặng.
Thành phẩm chờ đến tay khách hàng. Ảnh: Trung Nguyên.
Tạo hình xong, khuôn được phơi khô vài ngày. Sau đó, người thợ mới ghép hai nửa khuôn, cố định bằng khung thép rồi từ từ rót đồng nóng chảy vào, để nguội khoảng 1-2 tiếng rồi dỡ ra. Chỉ đến khi tháo khuôn, người thợ mới thật sự biết mình đã thành công hay cần bắt đầu lại.
Sản phẩm thô cần đến bàn tay của những người thợ sửa nguội giàu kinh nghiệm. Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng, ở bước này, thợ sẽ cắt bỏ phần thừa, làm sạch đất cát còn bám, mài để làm nổi các chi tiết, hoa văn, đòi hỏi thợ phải có kinh nghiệm lâu năm mới xử lý tốt để bề mặt nhẵn, đều, đẹp. Có những sản phẩm, thợ thủ công có khi mất vài tuần chỉ riêng cho khâu xử lý bề mặt. Như phần tóc của tượng, người thợ phải tách từng sợi, tạo độ mềm mại, tự nhiên để tác phẩm trông sống động. Sau đó đến chạm, tỉa, đánh giấy ráp để làm nổi các đường nét, hoa văn cũng chiều sâu cho tác phẩm.
Ông Vũ Đức Chính chạm tỉa thuần thục một chiếc đỉnh đồng. Ảnh: Trung Nguyên.
Mải mê chạm tỉa hoa văn trên một chiếc đỉnh đồng, ông Vũ Đức Chính (45 tuổi) tay cầm búa, tay cầm ve gõ đều đều theo từng đường vân mây uốn lượn. Chi tiết nhỏ với độ dày nhất định đòi hỏi tay nghề phải vững vàng, khéo léo và sức sáng tạo của người thợ. Mỗi nhát gõ không chỉ là kỹ thuật mà đồi hỏi sự tập trung cao độ để định hình tác phẩm theo đúng ý. Theo ông Chính, làm đồ tâm linh phải làm bằng cái tâm trân trọng với người sử dụng và với chính nghề nghiệp của mình.
Nỗi trăn trở về lớp kế cận
Ngoài những đóng góp lưu giữ nghề truyền thống, gia đình nghệ nhân Nguyễn Văn ứng cũng là gia đình duy nhất có 4 thành viên được công nhận là nghệ nhân cho những cống hiến đối với nghề đúc đồng. Năm 2021, cơ sở có 2 sản phẩm đã được xếp hạng là sản phẩm OCOP 4 sao là đôi đèn Tứ Linh và lọ Song Ngư. Nhiều sản phẩm đạt giải cao trong kỳ thi kỹ năng thủ công tinh xảo những năm qua.
Nghệ nhân Bùi Thị Minh giới thiệu sản phẩm OCOP 4 sao là đôi đèn Tứ Linh và lọ Song Ngư. Ảnh: Trung Nguyên.
Trong bối cảnh Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đang lan tỏa mạnh mẽ ở nhiều địa phương, nghề đúc đồng Ngũ Xã đứng trước một cơ hội mới nhưng cũng không ít thách thức. OCOP không chỉ là câu chuyện xếp hạng sao sản phẩm, mà còn là hành trình nâng cao giá trị, chuẩn hóa quy trình và kết nối thị trường. Với Ngũ Xã, điều quan trọng là làm sao để phát triển mà không đánh mất bản sắc thủ công.
Sản phẩm đồng Ngũ Xã chọn lối đi giữ vững các kết tinh kỹ nghệ truyền thống, phát triển các sản phẩm tinh mỹ hơn để phù hợp với thị hiếu hiện đại, song hành với bảo tồn các giá trị văn hóa cho thế hệ mai sau. Nghệ nhân Nguyễn Thanh Tuấn, con trai nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng nhớ mãi lời dặn của ông nội quá cố: "Làm sản phẩm ra mà thấy tiếc hãy bán, còn để bán tống bán tháo thì đừng nên làm".
Sản phẩm đồng Ngũ Xã đặc trưng từ kỹ thuật đúc tạo nên bề mặt đồng càng để lâu, càng lau càng sáng và các chi tiết có tính thẩm mỹ cao. Ảnh: Trung Nguyên.
Câu nói thể hiện lòng tự trọng của người đã trải qua thăng trầm của làng nghề, từ thời Pháp thuộc đến những năm gián đoạn sản xuất vì chiến tranh. Kể cả những năm hòa bình lập lại, đất nước còn thiếu thốn đủ bề nên nghề đồng không thịnh, đây vẫn là kim chỉ nam để xưởng đúc đồng Ngũ Xã đứng vững trước sự xâm lấn của các loại hàng đại trà rẻ tiền. Những món đồ công nghiệp nhìn qua có vẻ bắt mắt nhưng càng nhìn càng thấy nhàm chán vì thiếu dấu ấn của bàn tay con người. Đồ đồng Ngũ Xã vẫn luôn là sự lựa chọn ưu tiên của những người sành sỏi, tìm kiếm nét đẹp của chiều sâu văn hóa. Sự hiện diện của các sản phẩm mang đến nét tinh tế cho những ngôi chùa cổ kính ở vùng nông thôn, đến những căn hộ chung cư hiện đại giữa lòng thành phố.
Trăn trở lớn nhất của người làm nghề là thế hệ kế cận. Nghệ nhân Nguyễn Thanh Tuấn không giấu nổi sự ưu tư khi làng đồng Ngũ Xã nức tiếng 400 năm, nay chỉ còn gia đình anh chuyên tâm theo nghiệp. Trong khi đó, nghề đúc đồng vốn chủ yếu truyền dạy trong gia đình, ít có trường lớp chính quy. Độ thành thạo phụ thuộc hoàn toàn vào sự nhạy bén, chịu khó và tích lũy kinh nghiệm qua năm tháng. Anh Tuấn bộc bạch: "Các bạn trẻ bây giờ ngồi tỉ mẩn cả tháng trời bên một chi tiết nhỏ rất khó. Dăm năm trở lại đây, chúng tôi rất khó giữ chân thợ mới ở lại xưởng”.
Nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng giới thiệu bức tượng tổ nghề đúc đồng - Thiền sư Minh Không. Ảnh: Trung Nguyên.
Nếu những năm 1990-2000, xưởng tập hợp gần 50 người thợ, thì đến nay chỉ còn lại khoảng 20 người, trong đó bao gồm các thợ chạm tỉa tuyển từ làng nghề chạm bạc Đồng Xâm, Thái Bình. Đơn hàng quanh năm không thiếu, nhất là dịp cuối năm thợ phải làm từ sáng sớm đến tối mịt, nhưng "tre già mà măng chưa kịp mọc" là nỗi đau đáu của những người tâm huyết. Điều này không thể chỉ dựa vào nỗ lực của một vài gia đình làm nghề, mà rất cần đến cơ chế, chính sách phù hợp từ Nhà nước.
Khó khăn không chỉ dừng lại ở nhân lực mà còn ở mặt bằng sản xuất. Hiện xưởng nằm trong ngõ đường Hồng Hà, khá bấp bênh khi sắp tới có dự án đại lộ cảnh quan sông Hồng đi qua. Nghệ nhân Nguyễn Thanh Tuấn trăn trở làm sao để một mặt bằng ổn định để duy trì sản xuất, để nghề không bị đứt đoạn. Những món đồ đồng thủ công đậm giá trị tinh thần được mỗi gia đình lưu giữ, cũng sẽ góp phần lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam trong dòng chảy thời gian.
Gia đình nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng hiểu rằng, nếu chỉ chạy theo tiêu chí số lượng hay thương mại hóa quá mức, làng nghề có thể mất đi linh hồn của mình. Nhưng nếu biết tận dụng OCOP như một công cụ để kể câu chuyện về giá trị văn hóa về bàn tay người thợ, về chiều sâu lịch sử. Khi đó, đúc đồng Ngũ Xã hoàn toàn có thể bước tiếp vững vàng, tỏa sáng giữa nhịp sống hiện đại với bản sắc riêng.
