Trong nhiều thập kỷ, phân bón hóa học được xem là nền tảng của nông nghiệp hiện đại. Tuy nhiên, những biến động gần đây trên thị trường năng lượng và phân bón toàn cầu đang buộc nhiều nông dân xem xét lại mô hình sản xuất vốn phụ thuộc nặng nề vào các đầu vào có nguồn gốc từ nhiên liệu hóa thạch.
Giá phân bón biến động cho thấy những nông dân giảm phụ thuộc đầu vào hóa học đang có lợi thế lớn về chi phí, năng suất và khả năng chống chịu rủi ro. Ảnh: foodtank.
Từ Zimbabwe, Ấn Độ, Brazil đến Ba Lan, ngày càng nhiều nông dân cho biết việc giảm sử dụng phân bón hóa học không chỉ giúp tiết kiệm chi phí mà còn tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc về giá cả, khí hậu và chuỗi cung ứng.
Những câu chuyện thực tế này đang cho thấy một xu hướng chung: Phục hồi độ màu mỡ của đất và tận dụng nguồn lực tại chỗ có thể mang lại lợi ích lâu dài hơn so với việc phụ thuộc vào vật tư đầu vào nhập khẩu.
Đất khỏe giúp nông dân bớt lệ thuộc
Tại tỉnh Masvingo của Zimbabwe, ông Peter Mudzingwa gần như không còn phải lo lắng về giá phân bón tăng cao như nhiều nông dân khác trong vùng. Nhiều năm qua, ông đã chuyển dần từ phân bón hóa học sang sử dụng phân hữu cơ, cây che phủ họ đậu và phân chuồng để duy trì độ phì nhiêu cho đất.
Trong khi nhiều hộ nông dân phải đối mặt với việc giá một bao phân bón 50 kg tăng khoảng 30% so với mùa vụ trước, ông Mudzingwa cho biết mình ít bị ảnh hưởng hơn nhờ nguồn đầu vào chủ yếu được tạo ra ngay tại trang trại. Điều này cũng khiến ngày càng nhiều nông dân tìm đến ông để học hỏi kinh nghiệm làm phân hữu cơ và cải tạo đất.
Bà Elizabeth Mpofu, điều phối viên chung của La Via Campesina, một nông dân tiểu điền tại Zimbabwe đồng quan điểm với ông Mudzingwa. Theo bà, việc tận dụng phân động vật, tàn dư cây trồng và chất thải hữu cơ giúp giảm đáng kể tác động từ biến động giá vật tư nông nghiệp. Quan trọng hơn, các phương pháp này còn cải thiện độ phì nhiêu của đất, đa dạng sinh học và an ninh lương thực hộ gia đình.
Theo các chuyên gia, đây chính là điểm khác biệt lớn giữa mô hình dựa vào đầu vào bên ngoài với mô hình phụ thuộc nhiều hơn vào tài nguyên địa phương. Khi chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn, những trang trại có khả năng tự tạo nguồn dinh dưỡng cho đất thường ít chịu tác động hơn.
Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi không hề đơn giản. Nông dân cần thời gian để cải thiện chất lượng đất, đồng thời phải được tiếp cận kiến thức và kỹ thuật phù hợp. Nếu cắt giảm phân bón hóa học đột ngột mà không có giải pháp thay thế, năng suất có thể sụt giảm đáng kể trong ngắn hạn.
Lợi ích không chỉ nằm ở chi phí
Tại bang Andhra Pradesh của Ấn Độ, ông Rishi Cherukuri đang áp dụng hệ thống canh tác tự nhiên dựa trên cây phân xanh, luân canh cây trồng và các loại phân bón sinh học tự sản xuất. Mục tiêu không chỉ là giảm chi phí mà còn phục hồi sức khỏe đất.
Theo ông, sau nhiều năm áp dụng mô hình này, năng suất cây trồng vẫn duy trì ổn định trong khi nhu cầu sử dụng phân bón hóa học gần như không còn. Đây cũng là kinh nghiệm được hàng triệu nông dân tại Andhra Pradesh áp dụng trong chương trình canh tác tự nhiên quy mô lớn do chính quyền bang hỗ trợ.
Chương trình này được đánh giá là một trong những mô hình chuyển đổi nông nghiệp sinh thái lớn nhất thế giới. Kết quả cho thấy lợi nhuận của nông dân tăng lên, cải thiện đa dạng sinh học và phục hồi độ phì nhiêu của đất mà không làm suy giảm năng suất.
Tại Brazil, ông Leonardo de Lima Norenta cũng lựa chọn con đường tương tự khi cải tạo trang trại cà phê vốn bị suy kiệt do nhiều năm canh tác độc canh và sử dụng hóa chất thâm canh. Hiện nay, cây cà phê được trồng xen với chuối, bơ và các loài cây bản địa để tạo bóng mát, giữ ẩm và bổ sung hữu cơ cho đất.
Theo ông Norenta, chất lượng đất đã cải thiện rõ rệt theo thời gian. Lớp hữu cơ dày hơn giúp đất giữ nước tốt hơn trong thời kỳ hạn hán và tăng khả năng chống chịu trước các điều kiện thời tiết cực đoan.
Câu chuyện tương tự cũng diễn ra tại Ba Lan. Ông Sebastiaan Huisman đã ngừng sử dụng phân bón hóa học suốt 18 năm và hiện sản xuất khoảng 20.000 tấn phân hữu cơ mỗi năm cho cây trồng và đồng cỏ. Theo tính toán của ông, việc tự sản xuất phân hữu cơ giúp tiết kiệm khoảng 40.000 euro trong năm nay so với sử dụng phân bón hóa học.
Quan trọng hơn, ông cho rằng lợi ích lớn nhất không nằm ở khoản tiết kiệm chi phí. Đất giàu mùn hơn giúp trang trại chống chịu tốt hơn trước những đợt mưa lớn hoặc hạn hán kéo dài. Đây là yếu tố ngày càng quan trọng khi biến đổi khí hậu làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan.
Các chuyên gia nhận định rằng cuộc khủng hoảng phân bón hiện nay đang cho thấy mức độ dễ tổn thương của một hệ thống nông nghiệp phụ thuộc quá nhiều vào nhiên liệu hóa thạch và chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, việc chuyển đổi sang các mô hình ít sử dụng phân bón hóa học không thể diễn ra trong một sớm một chiều.
Nông dân cần được hỗ trợ thông qua đào tạo, tư vấn kỹ thuật, tiếp cận tài chính và các chương trình chia sẻ kinh nghiệm. Nhiều nghiên cứu cũng cho rằng các chính sách trợ cấp nên được điều chỉnh theo hướng khuyến khích phân bón sinh học, nông nghiệp sinh thái và các giải pháp phục hồi đất.
Từ Zimbabwe đến Ấn Độ, Brazil và Ba Lan, nhiều nông dân đang chứng minh rằng giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học và chuỗi cung ứng toàn cầu giúp tăng khả năng chống chịu trước biến động giá cả, khí hậu và thị trường. Các mô hình canh tác hữu cơ, tái tạo và nông sinh thái cũng mở ra hướng đi bền vững hơn cho sản xuất lương thực.
