Những thách thức lớn đến từ mưa lũ cực đoan
Theo ông Phan Tiến An, Trưởng Phòng An toàn đập và hồ chứa nước (Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), việc ứng dụng công nghệ trong quản lý, giám sát và vận hành đập, hồ chứa hiện đang đối mặt với nhiều yêu cầu cấp bách, nhất là trong bối cảnh mưa lũ cực đoan và biến đổi khí hậu.
Ông Phan Tiến An chia sẻ tại Diễn đàn “Chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ trong vận hành, bảo đảm an toàn đập, hồ chứa nước” chiều 21/11. Ảnh: Tùng Đinh.
Ông An chia sẻ, những năm gần đây, mưa lũ diễn biến cực đoan và trái quy luật, xảy ra trên diện rộng. Riêng năm 2025, Việt Nam ghi nhận 14 cơn bão và 4 áp thấp nhiệt đới, trong đó 9 cơn ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền. Trong khi đó, đô thị hóa và công nghiệp hóa nhanh làm giảm không gian thoát lũ ở vùng trũng, hạ tầng giao thông không đủ khả năng tiêu thoát nước, tạo áp lực lớn lên việc vận hành hồ chứa để vừa cắt lũ, vừa đảm bảo an toàn hạ du.
Hiện công tác phối hợp vận hành liên hồ chứa còn hạn chế khi chưa có quy chế thống nhất trong lưu vực, mỗi hồ vận hành theo quy trình riêng, thiếu đầu mối điều phối chung khi xảy ra tình huống khẩn cấp, dữ liệu giữa hồ thủy điện và thủy lợi cũng chưa được chia sẻ đầy đủ. Nhiều quy trình vận hành hồ chưa tối ưu, đặc biệt khi mưa lũ bất thường, và chưa được cập nhật thường xuyên do thiếu dữ liệu thời gian thực.
Công tác quy hoạch thủy lợi và phòng chống thiên tai vẫn chủ yếu dựa vào báo cáo thủ công, chưa có hệ thống mô phỏng hay phân tích rủi ro dựa trên dữ liệu lớn. Năng lực tiêu thoát, chống ngập ngày càng không phù hợp do đô thị hóa nhanh, trong khi thiếu hệ thống giám sát và dự báo thời gian thực.
Về cơ sở dữ liệu và công nghệ, tình hình còn manh mún khi mới chỉ 19% hồ có thiết bị quan trắc, mới có 411 hồ có bản đồ ngập lụt hạ du, phần mềm giám sát và dự báo lũ rời rạc, không có chuẩn kết nối chung. Hệ thống cảnh báo tại nhiều hồ vừa và nhỏ vẫn thủ công, gây chậm trễ khi lũ đến nhanh. Hạ tầng công nghệ thông tin chưa đáp ứng được xử lý dữ liệu lớn, chưa có nền tảng điện toán đám mây dùng chung, năng lực cán bộ còn hạn chế trong ứng dụng AI, IoT và công nghệ số.
Nguồn lực đầu tư cho duy tu, vận hành mới đạt 11,8% nhu cầu hàng năm, chủ yếu tập trung sửa chữa công trình, rất khó bố trí kinh phí cho đầu tư công nghệ. Cơ chế phối hợp liên ngành giữa thủy lợi, thủy điện, khí tượng thủy văn, tài nguyên nước chưa có quy định bắt buộc. Tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về cơ sở dữ liệu, quan trắc, phần mềm vận hành và AI vẫn thiếu, dẫn đến mỗi địa phương vận hành theo cách riêng, không tương thích nhau.
Cải thiện quản lý, tối ưu vận hành
Ông Phan Tiến An nhấn mạnh, trong bối cảnh mưa lũ cực đoan và biến đổi khí hậu, chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ trong vận hành hồ chứa là yêu cầu cấp thiết để đảm bảo an toàn công trình, cắt lũ cho hạ du và tối ưu tích nước. Để đạt được mục tiêu này, cần triển khai đồng bộ 5 nhóm giải pháp.
Hồ chứa nước Cửa Đạt xả nước. Ảnh: Quốc Toản.
Thứ nhất là công tác hoàn thiện thể chế pháp lý. Cụ thể, cần ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia về cơ sở dữ liệu, quan trắc và vận hành theo diễn biến thực tế; làm rõ trách nhiệm giữa Trung ương và địa phương; thúc đẩy xã hội hóa dịch vụ khí tượng thủy văn chuyên dùng và hệ thống hỗ trợ ra quyết định.
Thứ hai, nâng cấp cơ sở dữ liệu ngành theo nguyên tắc “Đúng - Đủ - Sạch - Sống - Thống nhất - Dùng chung”; thống nhất chuẩn dữ liệu, cấu trúc mã hồ, tọa độ, nhật ký vận hành; cho phép các địa phương phát triển phần mềm riêng nhưng bắt buộc kết nối qua API chuẩn.
Thứ ba, đầu tư hoặc thuê dịch vụ quan trắc hiện đại, gồm thiết bị khí tượng thủy văn chuyên dùng, quan trắc công trình và hệ thống cảnh báo tự động đa kênh; quản lý theo lưu vực và đồng bộ với các luật liên quan.
Thứ tư, nâng cao năng lực cán bộ, đào tạo kỹ năng số, phân tích dữ liệu, vận hành phần mềm và ứng phó khẩn cấp; tăng cường hợp tác quốc tế với các tổ chức như WB, JICA, KOICA, Úc, Hà Lan, New Zealand trong nghiên cứu và triển khai công nghệ tiên tiến.
Thứ năm, bổ sung định mức kinh tế - kỹ thuật cho đầu tư, vận hành hệ thống IoT, phần mềm giám sát, AI hỗ trợ ra quyết định, điện toán đám mây, công tác chuẩn hóa và số hóa dữ liệu; giúp các địa phương có cơ sở lập dự toán và triển khai thống nhất.
Cả nước hiện có hơn 7.300 đập, hồ chứa thủy lợi với tổng dung tích trữ khoảng 15 tỷ m³, bảo đảm nước tưới cho gần 1,1 triệu ha đất nông nghiệp và cấp khoảng 1,5 tỷ m³ nước cho sinh hoạt, công nghiệp và các ngành kinh tế khác.
