Nông thôn hiện vẫn là nơi sinh sống của phần lớn dân cư Việt Nam, giữ vai trò trụ đỡ về an ninh lương thực, ổn định xã hội và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Trong bối cảnh chuyển đổi số trở thành xu thế tất yếu của phát triển, khu vực nông thôn càng được đặt vào vị trí trung tâm của các chiến lược dài hạn. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, nếu chuyển đổi số chỉ dừng lại ở việc “đưa công nghệ về làng” mà không làm thay đổi cách vận hành và mô hình phát triển thì rất dễ rơi vào hình thức, thiếu bền vững và không tạo ra giá trị thực cho người dân.
Từ đưa công nghệ về làng đến đổi mới cách làm nông thôn
Chia sẻ tại Hội thảo “Chính sách và mô hình chuyển đổi số nông thôn: Thực trạng và giải pháp” do Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số (Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam - VUSTA) tổ chức, ThS. Nguyễn Quyết Chiến, Tổng Thư ký VUSTA khẳng định, chuyển đổi số là động lực cốt lõi thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, chuyển đổi số nông thôn không thể hiểu giản đơn là trang bị thêm phần mềm hay thiết bị công nghệ cho địa phương.
Nông dân tại tỉnh Đồng Tháp dùng máy bay không người lái (Drone) để chăm sóc ruộng lúa. Ảnh: Đỗ Hương.
Theo ông Nguyễn Quyết Chiến, bản chất của chuyển đổi số nông thôn là tái cấu trúc toàn diện phương thức phát triển: từ quản trị địa phương, tổ chức sản xuất, phân phối sản phẩm đến cung ứng dịch vụ công và nâng cao chất lượng sống của người dân. Trong bối cảnh Việt Nam theo đuổi các mục tiêu phát triển bền vững và cam kết “không để ai bị bỏ lại phía sau”, chuyển đổi số nông thôn cần được thiết kế theo hướng bao trùm, lấy người dân làm trung tâm và hiệu quả thực chất làm thước đo.
Cùng quan điểm, TS. Nguyễn Thị Bích Lan, Viện trưởng Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số cho rằng, chuyển đổi số nông thôn hiện đang đứng trước ba dịch chuyển lớn. Trước hết là sự chuyển dịch từ tư duy “ứng dụng công nghệ” sang tư duy “chuyển đổi mô hình phát triển”, trong đó công nghệ chỉ đóng vai trò là công cụ, còn cốt lõi là thay đổi cách tổ chức sản xuất, quản trị cộng đồng và kết nối thị trường. Nếu không làm thay đổi mô hình vận hành, các sáng kiến số rất dễ trở thành những dự án trình diễn, gây lãng phí nguồn lực.
Dịch chuyển thứ hai là yêu cầu liên thông, tích hợp và nhân rộng, thay vì các mô hình thí điểm đơn lẻ. Thực tế cho thấy, nhiều mô hình “xã thông minh”, “xã thương mại điện tử” đã được triển khai, song còn rời rạc, thiếu kết nối với hệ thống dữ liệu quốc gia và chuỗi giá trị số bền vững. Cuối cùng là thay đổi cách tiếp cận từ “lấy chính quyền làm trung tâm” sang “lấy người dân và các chủ thể kinh tế nông thôn làm trung tâm”. Người nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ phải là đối tượng thụ hưởng trực tiếp giá trị của chuyển đổi số, chứ không chỉ là người tham gia thụ động.
Dữ liệu - nền tảng cốt lõi của nông thôn thông minh
Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay của chuyển đổi số nông thôn là tình trạng thiếu hụt và phân mảnh dữ liệu. Theo ông Đặng Tùng Anh, Phó Giám đốc Trung tâm Công nghệ Chính phủ số (Cục Chuyển đổi số quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ), dữ liệu chính là “tài sản” tạo ra giá trị mới cho nông nghiệp và nông thôn. Dữ liệu càng được khai thác, càng sinh ra giá trị, đặc biệt trong bối cảnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng sâu rộng.
Tuy nhiên, ông Tùng Anh cũng lưu ý rằng, cách tiếp cận chuyển đổi số ở nông thôn cần xuất phát từ nhu cầu thực tế của người dân. Nông dân không quan tâm nhiều đến khái niệm hay lý thuyết chuyển đổi số, mà quan tâm tới việc công nghệ giúp họ tăng năng suất, giảm chi phí và nâng cao giá trị sản phẩm như thế nào. Do đó, các giải pháp số phải dễ sử dụng, chi phí phù hợp và gắn chặt với sinh kế của người dân.
Trên thế giới, nhiều mô hình “làng thông minh” đã cho thấy hiệu quả rõ nét, như “làng Taobao” tại Trung Quốc với doanh thu thương mại điện tử lớn, hay các trang trại ứng dụng công nghệ điều khiển hệ thống tưới tiêu tự động từ xa. Dù vậy, theo ông Đặng Tùng Anh, không tồn tại một mô hình chung cho mọi địa phương. Mỗi “làng thông minh” cần được thiết kế dựa trên điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa và nguồn lực cụ thể, với ba trụ cột chính: thiết chế, con người và công nghệ. Đây cũng chính là nền tảng để tiến tới xây dựng nông thôn mới 4.0.
Chuyển đổi số trong xây dựng nông thôn mới hướng tới mô hình làng thông minh. Ảnh: Minh Ngọc.
Nhấn mạnh vai trò lâu dài của dữ liệu, ông Trần Hồng Quỳnh, Phó Chủ tịch Hội đồng khoa học Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số, cho rằng dữ liệu số cần được xác định là trụ cột nền tảng của chuyển đổi số nông nghiệp, nông thôn. Dữ liệu phải được chuẩn hóa, liên thông và chia sẻ có kiểm soát giữa các ngành, các cấp; đồng thời từng bước mở dữ liệu phù hợp để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, hình thành các dịch vụ số phục vụ sản xuất, quản lý và phát triển kinh tế nông thôn bền vững.
Theo ThS. Bùi Trường Minh, Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương, giai đoạn 2026 - 2030 được xác định là thời điểm bản lề trong hoàn thiện nền tảng chuyển đổi số quốc gia, đồng thời nâng cao chất lượng và tính bền vững của Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới theo hướng hiện đại, thông minh. Trong bối cảnh đó, truyền thông chuyển đổi số ở nông thôn cần được coi là nhiệm vụ chính trị quan trọng, đi trước một bước, dẫn dắt nhận thức và tạo đồng thuận xã hội.
Ông Minh cho rằng, nội dung truyền thông thời gian tới phải chuyển mạnh từ tuyên truyền chính sách chung sang tiếp cận theo hướng lấy lợi ích của người dân làm trung tâm, phản ánh rõ hiệu quả ứng dụng công nghệ số trong sản xuất, kinh doanh và đời sống. Lực lượng Tổ công nghệ số cộng đồng cần tiếp tục được củng cố, nâng cao chất lượng hoạt động, giao nhiệm vụ cụ thể, bảo đảm thực chất và hiệu quả trong việc đưa chuyển đổi số đến từng hộ dân.
Truyền thông chuyển đổi số phải gắn chặt với mục tiêu phát triển kinh tế nông thôn, nâng cao thu nhập và chất lượng sống cho người dân, trọng tâm là kinh tế số nông thôn, thương mại điện tử nông sản, chương trình OCOP, du lịch nông thôn, du lịch cộng đồng.
Chuyển đổi số nông thôn, vì thế, không phải là cuộc chạy đua công nghệ, mà là một quá trình tái thiết mô hình phát triển, nơi công nghệ, dữ liệu và con người cùng tạo ra giá trị thực. Khi người dân thực sự được hưởng lợi, chuyển đổi số mới có thể đi vào chiều sâu và trở thành động lực bền vững cho nông thôn Việt Nam.
