Cát từ lâu được xem là nguồn tài nguyên quen thuộc và gần như vô tận. Tuy nhiên, một báo cáo mới của Liên hợp quốc cho thấy thế giới đang khai thác cát với tốc độ vượt xa khả năng tái tạo tự nhiên, đẩy nhiều hệ sinh thái ven biển và cộng đồng dân cư vào tình trạng dễ tổn thương hơn trước biến đổi khí hậu.
Hiện nay, thế giới sử dụng khoảng 50 tỷ tấn cát mỗi năm để phục vụ xây dựng đô thị, sản xuất bê tông, đường sá, kè biển, kính, chip silicon và cả tấm pin mặt trời. Nhu cầu này được dự báo tiếp tục tăng mạnh khi quá trình đô thị hóa và phát triển hạ tầng diễn ra nhanh hơn tại nhiều quốc gia.
Thế giới sử dụng khoảng 50 tỷ tấn cát mỗi năm để phục vụ xây dựng đô thị, sản xuất bê tông, đường sá, kè biển, kính, chip silicon và cả tấm pin mặt trời. Ảnh: Eco-business/Pixar bay.
Theo ông Pascal Peduzzi, Giám đốc cơ sở dữ liệu thông tin tài nguyên toàn cầu của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), cát thường bị xem nhẹ dù đây là một trong những “lá chắn tự nhiên” quan trọng trước mực nước biển dâng, bão lũ và xâm nhập mặn.
Không chỉ là vật liệu xây dựng, cát còn giúp điều tiết dòng chảy sông ngòi, duy trì đa dạng sinh học, bảo vệ tầng chứa nước ven biển và lọc nước tự nhiên. Khi bị khai thác quá mức, những chức năng sinh thái này cũng dần suy giảm.
Cái giá môi trường từ những dự án lấn biển
Maldives là một trong những ví dụ điển hình cho mâu thuẫn giữa nhu cầu phát triển và bảo vệ môi trường. Quốc đảo này đang chịu áp lực lớn khi dân số tăng nhanh trong khi mực nước biển dâng cao do biến đổi khí hậu khiến không gian sinh sống ngày càng thu hẹp.
Để mở rộng diện tích đất, chính phủ Maldives đã triển khai nhiều dự án cải tạo đất bằng cách hút cát từ các khu vực khác trong quần đảo để bồi đắp đảo nhân tạo gần thủ đô Malé. Một trong những dự án lớn nhất là Gulhifalhu, nơi khoảng 24,5 triệu m³ cát được nạo vét từ vùng san hô phía bắc Malé để tạo ra khu đất rộng 192 ha.
Tuy nhiên, chỉ vài tháng sau khi dự án được triển khai, một đánh giá môi trường kết luận rằng thiệt hại sinh thái tại đây có thể không thể phục hồi. Theo UNEP, dự án đã phá hủy khoảng 200 ha rạn san hô và môi trường sống đầm phá, bao gồm cả những khu bảo tồn biển quan trọng.
Liên hợp quốc cho biết khoảng 50% số công ty nạo vét trên thế giới hiện hoạt động trong các khu bảo tồn biển. Điều này làm gia tăng nguy cơ mất môi trường sống của nhiều loài cá, rùa biển, cua và chim ven biển - những mắt xích quan trọng của hệ sinh thái và sinh kế cộng đồng.
Theo báo cáo, cải tạo đất gần như luôn kéo theo sự thay đổi vĩnh viễn của địa hình đáy biển, phá hủy hệ thực vật và động vật bản địa, đồng thời làm tăng nguy cơ xói lở bờ biển.
Không chỉ Maldives, nhiều quốc gia Đông Nam Á cũng đang chứng kiến những tác động tương tự. Tại Philippines, hoạt động nạo vét khoảng 155 triệu m³ cát cho một dự án sân bay rộng 1.700 ha đã làm thay đổi đáy vịnh Manila, khiến nguồn cá suy giảm nghiêm trọng. Nhiều ngư dân cho biết cá không còn quay lại khu vực đánh bắt truyền thống sau khi đáy biển bị cào xới.
Tại Nam Sulawesi của Indonesia, hoạt động khai thác 22 triệu m³ cát phục vụ dự án phát triển đô thị đã khiến thu nhập của nhiều cộng đồng ngư dân giảm tới 80%.
Cát trở thành bài toán an ninh môi trường
Theo UNEP, vấn đề lớn nhất hiện nay là thế giới vẫn thiếu cơ chế quản lý hiệu quả đối với tài nguyên cát. Nhu cầu phát triển hạ tầng khiến nhiều quốc gia ưu tiên khai thác nhanh mà chưa đánh giá đầy đủ tác động sinh thái dài hạn.
Báo cáo cho rằng các chính phủ cần cải tổ hệ thống quản trị khai thác cát, tăng cường giám sát môi trường và xây dựng bản đồ các khu vực có giá trị sinh thái cao để hạn chế nạo vét tại những vùng nhạy cảm.
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng cát không chỉ tồn tại ở trạng thái “vật liệu xây dựng”, mà còn là một phần của hệ sinh thái tự nhiên. Khi lấy đi quá nhiều cát khỏi sông, biển hoặc đầm phá, con người đồng thời làm suy yếu khả năng tự bảo vệ của môi trường trước biến đổi khí hậu.
Maldives hiện là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất trước mực nước biển dâng, khi hơn 80% diện tích đất nằm thấp hơn một mét so với mực nước biển. Điều này khiến quốc đảo phải liên tục mở rộng diện tích đất để thích ứng. Nhưng nghịch lý là chính quá trình hút cát phục vụ cải tạo đất lại có thể làm hệ sinh thái ven biển suy yếu nhanh hơn.
Theo một phân tích kỹ thuật được dẫn trong báo cáo, khu đô thị mới tại Gulhifalhu thậm chí có nguy cơ trở thành một “thảm họa đô thị” nếu mật độ dân số tăng cao và hạ tầng không đáp ứng kịp.
Theo UNEP, để giải quyết bài toán khai thác cát, các quốc gia cần cải tổ cách quản lý tài nguyên này. Các nhà quy hoạch cần có hệ thống dữ liệu, bản đồ và giám sát hiệu quả hơn nhằm xác định những khu vực có giá trị sinh thái cao để hạn chế khai thác. Đồng thời, quá trình cấp phép và triển khai dự án cũng cần minh bạch hơn, đi kèm việc tuân thủ chặt chẽ các quy định về môi trường.
