[Bài 2] Nỗi đau của chim trời giữa lồng son phố thị

Từ thú vui tao nhã đến vấn nạn nhức nhối

Từ lâu, thú chơi chim cảnh đã ăn sâu vào đời sống người dân Hà Nội. Chẳng khó để sở hữu một chú chim cảnh “ưng tai, vừa mắt”, chỉ cần cầm vài trăm nghìn đồng dạo một vòng các chợ chim là có thể tìm được chim ưng ý. Trong đó, hai điểm họp chợ nổi tiếng nhất phải kể đến là chợ chim Yên Phúc (Hà Đông) và khu Hoàng Hoa Thám - dốc Tam Đa (Tây Hồ). Những nơi này từ nhiều năm nay đã trở thành điểm tụ hội quen thuộc của giới chơi chim khắp Hà Nội, lúc nào cũng nhộn nhịp kẻ bán người mua với số lượng chim lên tới hàng ngàn con mỗi phiên chợ.

Chợ chim Yên Phúc thường họp vào các sáng mồng 5, 10, 15, 20, 25 âm lịch hàng tháng. Ngay từ tờ mờ sáng, phía ngoài chợ dân sinh Yên Phúc đã rộn rã tiếng người, tiếng chim. Hàng chục xe máy chở lồng chim từ khắp nơi đổ về, treo la liệt khắp lối đi. Phiên chợ hấp dẫn người chơi bởi sự đa dạng của chủng loại chim được bày bán, từ những loài quen thuộc như chào mào, vành khuyên, họa mi, khướu, chích chòe... đến các loài lạ tên như quế lâm, yến phụng, hoàng yến...

Giá cả cũng muôn hình vạn trạng, chỉ vài chục nghìn đồng cho loài phổ thông, cho đến 4-5 triệu đồng đối với những chú chim hót hay, dạn người hoặc sở hữu bộ lông đẹp. Không chỉ là nơi mua bán, chợ chim còn là nơi giao lưu, “khoe” chim và trao đổi kinh nghiệm của những người chung đam mê. Dưới những tán cây, nhiều tốp người vây quanh các lồng chim, chăm chú thưởng tiếng hót lảnh lót rồi gật gù tán thưởng. Khung cảnh tưởng như rất đỗi văn hóa, thanh tao.

Thế nhưng ẩn sau sự nhộn nhịp ấy là những góc khuất đáng suy ngẫm. Theo ghi nhận thực tế của phóng viên, rất nhiều cá thể chim bán ở chợ Yên Phúc có nguồn gốc chim trời bị bẫy bắt ngoài tự nhiên. Một dân buôn hồ hởi chào mời chúng tôi mua một lồng chích chòe lửa: “Hàng tự nhiên đấy, mới bẫy trong Nam chuyển ra, đuôi dài đẹp và hót hay lắm. Em cứ nuôi độ hai tuần cho lông mượt mà là đảm bảo hót cả ngày. Nếu không đúng như tôi nói, phiên chợ sau quay lại tôi đổi chim khác cho”.

Khi được hỏi nguồn gốc chính xác những chú chim này từ đâu, người bán thoải mái tiết lộ, ngoài lô hàng chuyển từ các tỉnh phía Nam, anh ta còn “tuyển” được một số con chích chòe từ những thợ bẫy chim khu vực Tây Bắc gửi về.

Có thể thấy, việc săn bắt và vận chuyển chim rừng liên tỉnh đang diễn ra khá tinh vi, tạo nguồn cung dồi dào cho các chợ chim lớn. Càng đi sâu vào chợ Yên Phúc, hàng loạt lồng chim nuôi nhốt chật hẹp (diện tích chỉ chừng 40 cm² mỗi lồng) treo ken dày trước các quầy hàng. Những tiếng kêu “choang choác” thất thanh vang lên không ngớt. Hàng nghìn chú chim hoang dã đang bị tước đoạt tự do, giam cầm giữa không gian tù túng. Vậy mà, trái ngược tiếng “kêu cứu” thảm thiết ấy, quanh chợ vẫn vang lên những tiếng cười nói hả hê của một số người coi đây là thú tiêu khiển tao nhã. Chúng tôi không khỏi tự hỏi, bao nhiêu trong số những sinh linh bé nhỏ kia sẽ có cơ hội sống sót lâu dài trong lồng son và bao nhiêu con sẽ lặng lẽ chết mòn vì stress, bệnh tật?

Rời Yên Phúc, chúng tôi tìm đến “thủ phủ” chim cảnh Hà Nội tại khu Hoàng Hoa Thám - dốc Tam Đa. Dọc tuyến đường này, la liệt cửa hàng treo biển bán chim cảnh với hàng chục loài, từ họa mi, khướu, chào mào, đến vành khuyên, sơn ca, vẹt... Số lượng chim bị nhốt tại đây cũng lên đến hàng nghìn con, được phân trong các lồng nhỏ xếp kín từ vỉa hè vào sâu trong cửa tiệm. Mua bán diễn ra tấp nập mỗi ngày, cao điểm là phiên chợ chính vào các ngày mồng 4, 9, 14, 19, 24, 29 âm lịch.

Những hôm đó, dốc Tam Đa đông nghịt người từ khắp nơi đổ về, tạo nên cảnh tượng náo nhiệt hiếm có giữa phố phường.

Anh Phạm Văn C. (một người chơi chim ở Hà Đông) cho biết: “Chim ở đây chủng loại gì cũng có, từ chim non, chim mộc (mới bẫy ở ngoài tự nhiên về) đến chim thuần nuôi lâu năm. Phiên nào tôi cũng ghé qua, có khi chỉ để nghe chim hót cho vui tai, có khi tìm được con ưng ý thì mua về nuôi”.

Tuy nhiên, điều đáng lo là nguồn gốc của những chú chim cảnh tại “thiên đường chim” này hầu hết rất mập mờ. Ghi nhận tại cửa hàng Toàn Họa Mi (số 47 Tam Đa), hoạt động mua bán chim diễn ra khá nhộn nhịp, công khai. Những chú chim Hoạ Mi được bán với giá từ 1-3 triệu đồng/con; chim chích choè, chào mào thì có giá rẻ hơn, giao động từ khoảng 300.000 đồng -1 triệu đồng/con. Người chơi chỉ việc ngồi nghe, ngắm và chọn chim, sau đó ngã giá với chủ cửa hàng để mua được những chú chim theo đúng ý mình.

Chủ cửa hàng tên Toàn giới thiệu, chim họa mi ở đây chủ yếu có nguồn gốc từ rừng núi Hà Giang, được thợ bẫy mang về bán lại cho anh. Những loài khác như chào mào, chích chòe, khướu… thì anh nhập từ mối buôn khắp nơi, “đảm bảo chim khỏe và hót tốt”.

Rõ ràng, việc buôn bán chim rừng đang diễn ra ngang nhiên, thách thức quy định pháp luật. Khi được hỏi về giấy tờ nguồn gốc, nhiều chủ cửa hàng chỉ cười: “Ở đây ai mua chim cũng chẳng ai đòi giấy tờ đâu em ơi!”. Quả thật, suốt quá trình ghi nhận ở các chợ chim, chúng tôi nhận thấy hầu như không người mua nào yêu cầu người bán xuất trình giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của chim. Những giao dịch ngoài vòng kiểm soát như vậy đã trở nên quá bình thường. Bất kỳ ai cũng có thể dễ dàng mua một con chim hoang dã về nuôi mà không gặp phải rào cản pháp lý nào trên thực tế.

Hàng nghìn chú chim hoang dã vốn góp phần tạo nên tiếng chim rộn rã chốn rừng xanh, nay phải chịu cảnh lầm lũi trong những chiếc lồng chật hẹp nơi phố thị. Điều gì đang chờ đợi chúng? Nhiều con trong số này sẽ được huấn luyện thành “máy hót” để thỏa mãn thú vui của con người. Số khác có thể chết yểu nếu không thích nghi được điều kiện nuôi nhốt hoặc không “hót hay” như kỳ vọng và bị lãng quên.

Nhưng câu chuyện chưa dừng ở đó, cơn khát chim cảnh độc, lạ, hót hay của giới chơi chim còn châm ngòi cho một “cuộc săn lùng” chim rừng ngày càng ráo riết trên khắp cả nước, đặc biệt là để phục vụ cho những hội thi chim đang nở rộ.

“Sân chơi” hay chiếc phễu hút chim trời?

Nhiều người nuôi chim vẫn giữ một niềm tin chủ quan rằng: “Chim nhỏ bắt vài con có sao đâu”, hay “mua một con chim cảnh chơi chẳng ảnh hưởng gì”. Nhưng chính sự vô tư ấy lại đẩy thú chơi bước sang lằn ranh rủi ro mà nhiều người không nhận ra, chim trời không phải món hàng muốn bắt là bắt, muốn mua là mua. Mỗi cá thể chim trong tự nhiên đều có phần việc của nó trong guồng quay sinh thái; mất đi một con hôm nay là mất đi một phần cơ hội tái sinh cho đàn chim ngày mai.

Điều đáng nói là phần lớn chim cảnh phổ biến như chào mào, họa mi, khướu… thường được xếp vào nhóm động vật rừng thông thường, không nằm trong danh mục quý hiếm. Nhưng “không quý hiếm” không đồng nghĩa với “tự do khai thác”.

Việc săn bắt, nuôi nhốt, vận chuyển, mua bán vẫn phải tuân thủ quy định quản lý động vật hoang dã, tối thiểu là có hồ sơ chứng minh nguồn gốc hợp pháp (giấy tờ khai thác, bảng kê lâm sản có xác nhận cơ quan kiểm lâm đối với nguồn từ tự nhiên hoặc chứng từ nhập khẩu, mua bán, chuyển nhượng hợp lệ…).

Trên giấy tờ, quy định là vậy, nhưng nhìn vào thực tế mua bán chim cảnh phổ biến hiện nay, có thể đặt câu hỏi, bao nhiêu giao dịch thực sự đi kèm nguồn gốc rõ ràng và bao nhiêu con chim đang giao dịch qua chợ, qua cửa hàng, qua tay người chơi như một thói quen đã thành nếp?

Trong bức tranh ấy, sự bùng phát của các hội thi chim lại như một “làn gió” vừa kích thích đam mê, vừa tạo thêm sức hút. Hiện nay, những “trường chim” mọc lên ngày một nhiều, kèm cơ cấu giải thưởng hấp dẫn. Khi giải thưởng càng cao, áp lực “chim phải hay, phải căng, phải thắng” càng lớn và khi áp lực ấy tăng, nhu cầu tìm chim “mộc”, chim giọng lạ cũng dễ bùng phát theo. Từ thực tế tổ chức các cuộc thi chim, nếu chim dự thi không được yêu cầu chứng minh nguồn gốc, ai sẽ chịu trách nhiệm khi “sân chơi” vô tình trở thành chiếc phễu hút chim từ tự nhiên?

Chính ở điểm này, lỗ hổng quản lý trở nên đáng suy nghĩ. Không ít ban tổ chức có xu hướng coi hội thi thuần túy là hoạt động phong trào, “ai có chim thì mang đến”, và nguồn gốc là “việc riêng của người chơi”. Một cuộc thi không kiểm soát nguồn gốc chim dự thi, về bản chất, rất khó tách rời khỏi nguy cơ kích thích bẫy bắt chim rừng.

Trong khi đó, cơ quan chức năng ở nhiều địa phương đã cho thấy xu hướng mạnh tay hơn với nạn bẫy bắt và buôn bán chim hoang dã. Có những vụ việc bị xử phạt, tang vật bị tịch thu để cứu hộ, thả về tự nhiên.

Các chuyên gia cho rằng, để cứu vãn những đôi cánh chim trời trước nguy cơ biến mất, cần đồng thời thực thi pháp luật nghiêm minh và nâng cao nhận thức cộng đồng. Trước hết, cơ quan chức năng địa phương phải tăng cường thanh tra các cơ sở kinh doanh chim cảnh, xử phạt nghiêm khắc hành vi buôn bán động vật hoang dã trái phép. Bên cạnh đó, cần có hướng dẫn cụ thể cho các câu lạc bộ, hội thi chim cảnh về trách nhiệm pháp lý khi tổ chức sự kiện, yêu cầu chim dự thi phải có hồ sơ nguồn gốc rõ ràng, tuyệt đối không tiếp nhận chim hoang dã bất hợp pháp. Những trường hợp cố tình “thi chui” cần bị xử lý để răn đe.

Song song với giải pháp chế tài, việc tuyên truyền, vận động người dân từ bỏ thói quen bẫy bắt chim trời cũng rất quan trọng. Mỗi người chơi chim cần hiểu rằng thú vui của mình phải đặt trong khuôn khổ pháp luật và đạo đức. Đừng vì chút tiêu khiển cá nhân mà vô tình tiếp tay cho kẻ xấu tàn sát chim muông. Hãy thử hướng niềm đam mê ấy theo cách tích cực hơn, thay vì cầm lồng đi bẫy chim, hãy cầm ống nhòm đi ngắm chim giữa thiên nhiên thay vì khoe chiến tích chim hót giành cúp, hãy tự hào vì góp phần bảo tồn được những tiếng hót quý giữa đại ngàn.