Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình bảo vệ nghiêm ngặt bãi đẻ rùa biển

Dựa vào dân để bảo tồn rùa biển

Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình, tỉnh Khánh Hòa sở hữu khu bảo tồn biển có tổng diện tích 7.352 ha, chiều dài đường bờ biển kéo dài 24,96 km và chiều rộng nhất đạt 4,5 km. Nơi đây được phân định rõ ràng thành các khu chức năng chuyên biệt nhằm tối ưu hóa công tác quản lý tài nguyên, bao gồm phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt rộng 667 ha, vùng phục hồi sinh thái chiếm 656 ha, cùng vùng phát triển có diện tích lên tới 6.029 ha. Trong bối cảnh các hệ sinh thái biển đối mặt nhiều áp lực, đây là khu vực hiếm hoi bảo lưu được môi trường tự nhiên thích hợp cho các loài sinh vật biển nguy cấp.

Đại diện lãnh đạo Ban Quản lý Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình khẳng định, việc quản lý chặt chẽ theo sơ đồ phân vùng chức năng chính là nền tảng cốt lõi để giữ gìn môi trường sống hoang sơ, ngăn chặn những tác động tiêu cực xâm hại trực tiếp đến bãi đẻ tự nhiên của rùa.

Hiện nay Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình là nơi duy nhất ở đất liền và là khu vực thứ hai tại Việt Nam, sau Vườn quốc gia Côn Đảo, có quần thể rùa biển đến đẻ trứng. Hiện tại, vùng biển này ghi nhận sự xuất hiện thường xuyên của 3 loài rùa biển quý hiếm về đây làm tổ, sinh sản. Sự hiện diện mang tính đặc hữu này biến khu bảo tồn trở thành mắt xích vô cùng quan trọng trong chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học biển của quốc gia. Nhờ duy trì nghiêm ngặt các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt khu vực bãi thịt và các phân vùng bãi đẻ, môi trường yên tĩnh cho rùa mẹ lên bờ sinh sản luôn được duy trì qua từng mùa biển động.

Nhận thức rõ bảo tồn không thể tách rời vai trò của người bản địa, Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình đã thiết lập và vận hành hiệu quả 3 tổ tình nguyện cộng đồng địa phương sống trong vùng đệm của vườn. Toàn bộ thành viên trong các tổ đều được tham gia các lớp tập huấn chuyên môn sâu, bồi dưỡng nghiệp vụ bài bản về kỹ thuật bảo tồn rùa biển. Nhằm chuẩn hóa hoạt động giám sát, các tổ tình nguyện này vận hành theo đúng nội quy, quy chế nghiêm ngặt do UBND xã ban hành. Mô hình này đã trực tiếp biến mỗi người dân vùng đệm trở thành một người gác biển mẫn cán, kịp thời tuần tra và ứng cứu rùa tại các bãi đẻ.

Bên cạnh lực lượng tại chỗ, chương trình tình nguyện viên tham gia bảo tồn rùa biển đã tạo ra sức lan tỏa sâu rộng trên quy mô toàn quốc. Hàng năm, đơn vị quản lý tổ chức kêu gọi từ 300 - 400 tình nguyện viên trong cả nước cùng hội tụ về đây, chung tay tham gia vào các hoạt động thực địa bảo tồn rùa biển. Hoạt động này được lồng ghép chặt chẽ với công tác giáo dục, nâng cao nhận thức cho con em địa phương về bảo vệ môi trường và quản lý bền vững tài nguyên biển. Song song đó, các chiến dịch truyền thông đa dạng, chuỗi hoạt động tham quan dã ngoại và khóa học nhận dạng, tìm hiểu tài nguyên dành cho hàng ngàn học sinh, sinh viên trong và ngoài tỉnh đã tác động tích cực, làm thay đổi căn bản hành vi của cộng đồng đối với rùa biển.

Ứng dụng công nghệ và tháo gỡ nút thắt sinh kế

Trên phương diện nghiên cứu khoa học, Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình đã đẩy mạnh ứng dụng các giải pháp kỹ thuật công nghệ cao để nắm bắt tập tính sinh học của rùa biển. Ban quản lý đã triển khai gắn chíp định vị chuyên sâu nhằm nghiên cứu chi tiết hoạt động của rùa trong suốt thời gian đẻ trứng ngay tại bãi. Hệ thống thiết bị đo nhiệt độ bãi đẻ tự động cùng máy định vị theo dõi đường di cư của rùa mẹ trong mùa sinh sản đã cung cấp chuỗi dữ liệu chính xác, giúp cơ quan quản lý đưa ra các dự báo và phương án bảo vệ bãi cát kịp thời. Nhờ năng lực tiếp nhận chuyên nghiệp, từ năm 2016 đến nay, đơn vị đã tiếp nhận tổng cộng 31 cá thể rùa biển từ người dân, lực lượng chức năng và các tổ chức để chăm sóc thuần hóa, cứu hộ và tái thả thành công về môi trường tự nhiên. Trong số các cá thể được cứu dưỡng, cơ cấu loài được xác định rõ gồm có 1 cá thể đồi mồi dứa, 10 cá thể đồi mồi và 20 cá thể rùa xanh.

Mặc dù đạt được nhiều thành quả ấn tượng nhờ sự quan tâm chỉ đạo sát sao từ Trung ương đến địa phương, cũng như sự đồng hành của các tổ chức trong và ngoài nước, công tác bảo tồn tại đây vẫn đối mặt với hệ lụy kéo dài từ bài toán sinh kế. Đời sống của người dân trong và xung quanh khu bảo tồn biển hiện còn gặp nhiều khó khăn, vô hình trung đẩy áp lực khai thác, đánh bắt thủy hải sản ngày càng gia tăng, khiến nguồn lợi ven bờ suy kiệt. Chỉ tính riêng trong giai đoạn từ năm 2016 - 2026, cơ quan chức năng đã ghi nhận đến 35 cá thể rùa bị chết do mắc lưới hoặc va chạm không chủ ý, bao gồm 1 cá thể đồi mồi, 3 cá thể đồi mồi dứa và 31 cá thể rùa xanh. Bên cạnh đó, tác động tiêu cực từ biến đổi khí hậu cùng nguồn kinh phí hạn hẹp đang trở thành rào cản lớn, làm hạn chế năng lực nghiên cứu chuyên sâu và y tế cứu chữa cho các loài thú biển nguy cấp.

Để hóa giải các thách thức này, ông Trần Văn Tiếp, Giám đốc Ban Quản lý Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình cho biết, đơn vị đang tập trung thúc đẩy nhóm giải pháp mang tính chủ động và thích ứng cao. Một mặt, vườn tiến hành thành lập các hội, nhóm ngư dân khai thác thủy sản trên biển tham gia bảo tồn thông qua ứng dụng công nghệ phổ biến như Zalo, Facebook để kịp thời thông tin, phối hợp giải cứu khi rùa biển không may mắc lưới. Mặt khác, công tác đào tạo, huấn luyện nâng cao năng lực sơ cấp cứu, kỹ thuật chữa trị chuyên sâu cho đội ngũ viên chức và tình nguyện viên được tổ chức liên tục nhằm đảm bảo rùa sau cứu hộ có tỷ lệ sống sót cao nhất khi tái thả.

Về lâu dài, Ban quản lý tiếp tục kiến nghị thiết lập cơ chế hỗ trợ kinh phí bền vững từ nguồn ngân sách Trung ương, địa phương và các nguồn hợp pháp khác để giữ vững vị thế là "ngôi nhà an toàn" cho quần thể rùa biển tại Việt Nam.