LTS: Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hiện một số địa phương vẫn để xảy ra vi phạm trong hoạt động thăm dò, khai thác, chế biến khoáng sản dẫn tới nguy cơ thất thoát tài nguyên và phát sinh tiêu cực. Để góp thêm tiếng nói nhằm phản ánh khách quan thực trạng quản lý, khai thác, vận chuyển, tiêu thụ khoáng sản nhóm IV (đất san lấp), Báo Nông nghiệp và Môi trường đã thực hiện loạt bài tại tỉnh Bắc Ninh với kỳ vọng giúp địa phương có cái nhìn trực diện vào những khó khăn, vướng mắc để đưa ra các giải pháp quản lý hữu hiệu hơn trong lĩnh vực khoáng sản.
Cung không đủ cầu
Trước khi thực hiện chủ trương sáp nhập tỉnh, thành thì nguồn cung và nhu cầu về đất san lấp của tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang (cũ) rất khác nhau. Tại Dự thảo quy hoạch tỉnh Bắc Ninh (cũ) giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến 2050 tỉnh này cũng phải thừa nhận là gần như không có nguồn cung vật liệu san lấp và hiện chưa có các số liệu thống kê về hiện trạng, khai thác và sử dụng đất san lấp. Trong giai đoạn 2021-2030, tỉnh Bắc Ninh chỉ đưa được vào quy hoạch tỉnh có 6 mỏ cát kết làm vật liệu san lấp. Trong khi đó, nhu cầu đất, cát san lấp phục vụ các công trình trọng điểm, công trình hạ tầng trên địa bàn tỉnh này lại vô cùng lớn. Chỉ tính riêng Dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình, nhu cầu đất san lấp đã lên tới khoảng hơn 45 triệu m3.
Dự báo nhu cầu đất san lấp của tỉnh Bắc Ninh trong năm 2026 là khoảng 100 triệu m3. Ảnh thi công sân bay Gia Bình: Thành Đông.
Tại Phương án khai thác, sử dụng tài nguyên của tỉnh Bắc Giang (cũ) giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 tỉnh này dự báo nhu cầu đất san lấp mặt bằng ước khoảng 140 triệu m3 (giai đoạn đến năm 2030 nhu cầu khoảng 60 triệu m3; những năm tiếp theo khoảng trên 80 triệu m3). Tổng trữ lượng tài nguyên đất san lấp trong kỳ quy hoạch trước có thể đưa vào khai thác trong giai đoạn từ nay đến năm 2030 còn khoảng 48 triệu m3 (hiện đã cấp phép thăm dò, khai thác khoảng 22 triệu m3).
Trước khi sáp nhập, tỉnh Bắc Giang (cũ) có khoảng 34 mỏ đất đã được cấp phép khai thác và còn hiệu lực nhưng thực tế chỉ có khoảng chưa tới 20 mỏ đang hoạt động với công suất được phép khai thác gần 3,7 triệu m3/năm. Số mỏ còn lại đang phải tạm dừng do vướng mắc về đất đai hoặc các vấn đề liên quan tới vi phạm pháp luật trong hoạt động khoáng sản.
Nhìn qua những số liệu thống kê ở trên có thể thấy, tỉnh Bắc Ninh (cũ) bị mất cân bằng cung cầu nghiêm trọng, trong khi tỉnh Bắc Giang (cũ) thì nguồn cung cơ bản đáp ứng được nhu cầu phát triển kinh tế xã hội. Từ ngày 1/7/2025, bức tranh cung cầu về đất san lấp của tỉnh Bắc Ninh mới (dựa trên cơ sở sáp nhập tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang) tuy có thay đổi nhưng sự chênh lệch vẫn rất lớn.
Nguồn cung đất san lấp của tỉnh Bắc Ninh vẫn chưa tương xứng vơi nhu cầu thực tế. Ảnh: Phạm Thiệu.
Ông Lê Quang Minh, Phó Giám đốc Sở Xây dựng tỉnh Bắc Ninh từng chia sẻ với báo chí rằng, chỉ tính riêng trong năm 2026, các dự án, công trình trên địa bàn tỉnh cần nhu cầu sử dụng hơn 100 triệu m3 đất san lấp và việc bảo đảm nguồn cung đã trở thành một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng của địa phương này. Trong khi tính tới hết tháng 1/2026, tỉnh Bắc Ninh chỉ có khoảng 34 mỏ đất được cấp phép và còn hiệu lực nhưng chỉ có chưa tới 20 mỏ đang hoạt động với công suất được phép khai thác gần 3,7 triệu m3/năm.
Hiện nay UBND tỉnh Bắc Ninh đã bàn hành nhiều biện pháp để tập trung tháo gỡ vướng mắc đối với cấp phép, khai thác khoáng sản nhóm IV nhằm kịp thời phục vụ thi công các dự án, công trình xây dựng trên địa bàn tỉnh, đặc biệt là các dự án quan trọng quốc gia như: Dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình và tuyến đường kết nối sân bay Gia Bình với Thủ đô Hà Nội; tuyến đường từ sân bay Gia Bình đến cầu Kênh Vàng; dự án đường Vành đai 4 vùng Thủ đô Hà Nội (đoạn qua địa bàn tỉnh Bắc Ninh)...
Tỉnh thiếu nguồn cung nhưng vẫn để thất thoát khoáng sản?
Trước nhu cầu vật liệu san lấp tăng cao, từ năm 2025 đến nay, UBND tỉnh Bắc Ninh đã liên tục cấp mới nhiều phép khai thác đất để giải “cơn khát” nhu cầu của thị trường. Tuy nhiên công tác quản lý, kiểm tra, giám sát hoạt động khai thác, vận chuyển, tiêu thụ loại khoáng sản này có vẻ chưa được tỉnh thực sự quan tâm nên xuất hiện tình trạng, một số mỏ được cấp phép một đằng nhưng khai thác, vận chuyển một nẻo. Nhiều mỏ đất được cấp phép phục vụ các dự án đầu tư công, dự án sử dụng vốn ngân sách nhà nước trên địa bàn nhưng lại bị chủ đầu tư ồ ạt vận chuyển xuống tàu mang đi nơi khác, thậm chí là mang sang địa phương khác.
Tình trạng tỉnh Bắc Ninh cấp phép một đằng, chủ đầu tư khai thác, vận chuyển một nẻo diễn ra thường xuyên. Ảnh mỏ đất tại thôn Dốc Lỉnh, xã Nghĩa Phương: Phạm Thiệu.
Đơn cử như tháng 6/2025, UBND tỉnh Bắc Ninh (trước sáp nhập là tỉnh Bắc Giang) đã cấp mới 3 mỏ đất gồm: mỏ đất thôn Bãi Cả, xã Lục Sơn; mỏ đất thôn Dốc Lỉnh, xã Nghĩa Phương; mỏ đất thôn An Sơn, xã Nghĩa Phương. Tất cả các mỏ đất này chủ yếu phục vụ các công trình giao thông trên địa bàn huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang (cũ) và các công trình dự án sử dụng ngân sách nhà nước, công trình khắc phục thiên tai, công trình phúc lợi thuộc chương trình xây dựng nông thôn mới trên địa bàn tỉnh Bắc Giang (cũ).
Thế nhưng ghi nhận thực tế của phóng viên vào cuối tháng 3/2026 thấy rằng, chủ đầu tư không vận chuyển đất phục vụ những công trình được chỉ định mà ồ ạt đưa đất xuống các tàu mang biển số Hải Dương (cũ), Hải Phòng… rồi chở đi nơi khác. Tại mỏ đất thôn Dốc Lỉnh (xã Nghĩa Phương), khai trường lúc nào cũng có khoảng 15 xe rơ móc ben (một loại xe vận tải cỡ lớn, thường có trọng tải khoảng 30 tấn, dung tích thùng xe tiêu chuẩn là 24 m3 – PV) luôn túc trực, “xếp lốt” chờ lấy đất. Các xe nối đuôi nhau chở đất đi qua ngã ba chợ Quỷnh đông đúc, chật chội để tập kết về bến thủy nội địa không phép của Công ty cổ phần Hợp Nhất, nằm cách mỏ chừng 2 km. Một số xe thì chở đất chạy qua cầu Lục Nam để tập kết về các bến không phép dưới chân cầu. Tất cả số đất này sau đó được đổ trực tiếp xuống tàu mang đi nơi khác.
Mỏ đất thôn Bãi Cả (xã Lục Sơn) thời điểm cuối tháng 3/2026 cũng trong tình trạng tương tự. Mỏ luôn duy trì khoảng gần 20 xe rơ móc ben, chen chúc quanh 3 máy xúc cỡ lớn hoạt động. Hầu hết các xe sau khi đầy tải liền chạy dọc theo Đường tỉnh 293 để tập kết về bến thủy nội địa Kho xăng dầu Bắc Giang của Công ty cổ phần Xăng dầu dầu khí Hà Nội (PVOIL Hà Nội, thuộc xã Lục Nam, tỉnh Bắc Ninh) và một phần tập kết về cảng Mỹ An (thuộc phường Phượng Sơn, tỉnh Bắc Ninh).
Đất san lấp được tập kết xuống tàu mang biển Hải Dương, Hải Phòng rồi chở đi nơi khác. Ảnh ghi nhận tại bến Kho xăng dầu Bắc Giang: Phạm Thiệu.
Tại khu vực bến thủy nội địa Kho xăng dầu Bắc Giang, phóng viên ghi nhận có 11 xe rơ móc ben đang nối đuôi nhau xếp hàng chờ đổ đất lên tàu. Sau khi đầy tải, những con tàu mang biển số của tỉnh Hải Dương (cũ) men theo sông Lục Nam về ngã ba với sông Thương rồi quặt về hướng phường Chí Linh (trước thuộc tỉnh Hải Dương, nay là TP. Hải Phòng). Ông Phạm Tiến Dũng, Giám đốc chi nhánh Công ty cổ phần Xăng dầu dầu khí Hà Nội tại Bắc Giang cho biết, các tàu đến lấy đất tại bến thủy nội địa Kho xăng dầu Bắc Giang là những tàu có đăng ký và điểm xuất phát từ tỉnh Hải Dương (cũ).
Trước nhiều dấu hiệu cho thấy chủ đầu tư “tuồn” khoáng sản ra khỏi địa phương, phóng viên đã chủ động liên hệ và cung cấp thông tin cho lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Bắc Ninh để kiểm tra, xử lý. Tuy nhiên cho đến nay, sở này vẫn im lặng, không phản hồi. Trong khi đó, lãnh đạo một số địa phương có mỏ đang hoạt động thì cho rằng “không thể kiểm soát chuyện chủ đầu tư mang đất đi đâu”.
