Làm vượt công suất?
Ngày 24/6/2025, UBND tỉnh Bắc Ninh cấp giấy phép cho Công ty TNHH Khai thác đất Tân Hưng (Công ty Tân Hưng) khai thác mỏ đất tại khu vực đồi Hố Mốc (thôn Hưởng 8, xã Kép). Diện tích mỏ rộng 7 ha, trữ lượng khoáng sản được phép khai thác là hơn 1,5 triệu m3, công suất khai thác là 480.000 m3/năm, thời hạn khai thác là 3,5 năm (riêng phần diện tích rộng 2,8 ha nằm trong quy hoạch mở rộng Cụm công nghiệp Hương Sơn thì thời hạn khai thác đến ngày 31/12/2025, sau được điều chỉnh thành 30/6/2026).
Tại Báo cáo kinh tế - kỹ thuật gửi cơ quan chức năng, Công ty Tân Hưng đã xây dựng phương án khai thác khoáng sản rất chi tiết, cụ thể. Theo đó, công ty này sẽ sử dụng 18 xe vận tải tự đổ Hyundai HD270 tải trọng 15 tấn (dung tích thùng xe khoảng 10 m3 – PV) và 4 máy xúc thủy lực Komatsu PC200 dung tích gàu 1,5 m3. Thời gian làm việc của mỏ là 8h/ngày và 300 ngày/năm. Với tính toán này, Công ty Tân Hưng sẽ đáp ứng được khối lượng khai thác và vận chuyển là 480.000 m3/năm theo đúng giấy phép được cấp.
Mỏ đất đồi Hố Mốc của Công ty Tân Hưng có tới 13 máy xúc, trong đó 8 máy hoạt động liên tục. Ảnh: Phạm Thiệu.
Tuy nhiên ghi nhận thực tế của phóng viên vào giữa tháng 4/2026 thấy rằng, khai trường luôn túc trực khoảng 13 máy xúc cỡ lớn với 8 máy hoạt động liên tục, phục vụ khoảng 13 xe rơ móc ben (một loại xe vận tải cỡ lớn, thường có trọng tải khoảng 30 tấn, dung tích thùng xe tiêu chuẩn là 24 m3 – PV) đang xếp hàng chờ lấy đất. Phía bên ngoài mỏ, những dòng xe vẫn tiếp tục xếp hàng chờ đến lượt tạo nên cảnh nhộn nhịp, tấp nập vô cùng. Với số lượng phương tiện khai thác tăng gấp đôi và phương tiện vận chuyển tăng gấp đôi, gấp ba cả về số lượng và kích thước, lại hoạt động liên tục từ sáng đến tối (không nghỉ trưa) thì nghi vấn Công ty Tân Hưng khai thác vượt công suất là điều khó tránh khỏi.
Tại mỏ đất khu vực dốc Cửa Khuôn (thôn Dốc Lỉnh, xã Nghĩa Phương), chủ đầu tư là Công ty TNHH Vận tải Hoàng Cơ cũng xây dựng phương án khai thác rất cụ thể, chi tiết. Với trữ lượng khoáng sản được phép khai thác là gần 680.000 m3, công suất khai thác là 150.000 m3/năm, thời gian khai thác là gần 5 năm, thời gian làm việc của mỏ là 8h/ngày và 300 ngày/năm thì chủ đầu tư cần tới 8 xe ô tô tự đổ tải trọng 15 tấn (dung tích thùng xe 10 m3) và 2 máy xúc thủy lực Komatsu PC400-3 dung tích gàu 2,2 m3 để hoàn thành công việc.
Tuy nhiên ghi nhận thực tế của phóng viên vào giữa tháng 4/2026 thấy rằng, khai trường luôn xuất hiện 10 xe rơ móc ben (loại tải trọng 30 tấn, dung tích thùng xe tiêu chuẩn là 24 m3) vây quanh 2 máy xúc đang hoạt động liên tục, dù chưa kể những xe khác đang di chuyển trên đường.
Trường hợp tương tự cũng diễn ra tại mỏ đất khu vực Hang Chiềng (thôn Dốc Lỉnh, xã Nghĩa Phương) do Công ty cổ phần Đầu tư xây dựng 68 Trường Sinh làm chủ đầu tư. Mỏ này rộng 10 ha (hiện chủ đầu tư mới được chính quyền xã cho thuê 8 ha – PV), trữ lượng khoáng sản được phép khai thác là gần 4,7 triệu m3, công suất khai thác là gần 781.000 m3/năm, thời hạn khai thác đến hết tháng 3/2031. Tại Báo cáo kinh tế - kỹ thuật gửi cơ quan chức năng, công ty này tính toán, với thời gian làm việc là 8h/ngày, 300 ngày/năm thì một ngày công suất khai thác và vận chuyển phải đạt trung bình khoảng 2.600 m3/ngày.
Mỏ đất khu vực dốc Cửa Khuôn của Công ty Hoàng Cơ luôn túc trực 10 xe rơ móc ben chờ lấy đất. Ảnh: Phạm Thiệu.
Với việc sử dụng xe tải tự đổ hiệu SHACMAN tải trọng 15 tấn (dung tích thùng xe là 10 m3- PV), công ty này cần tới 59 xe và 5 chiếc máy xúc PC200-8 gàu 1,2 m3. Tuy nhiên ghi nhận thực tế trong nhiều ngày liên tiếp, khai trường lúc nào cũng xuất hiện khoảng 15 chiếc xe rơ moóc ben cỡ lớn (dung tích thùng xe tối thiểu là 24 m3) nối đuôi nhau chờ lấy đất. Chưa kể đến số lượng xe nhiều tương tự đang rầm rập chạy dọc tuyến Tỉnh lộ 293 để tập kết về các bến lậu rồi vận chuyển xuống tàu, chúng ta có thể thấy chủ đầu tư đã không tuân thủ đúng với phương án khai thác ban đầu.
Chưa kể hoạt động vận chuyển đất bằng xe tải trọng lớn với mật độ dày đặc đang tạo áp lực lên hạ tầng giao thông địa phương. Nhiều tuyến đường phủ bụi đất, xuống cấp nhanh chóng, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông và ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống người dân.
“Bỏ quên” trạm cân, camera giám sát
Tiếp tay cho hoạt động khai thác có dấu hiệu vượt công suất này là cơ chế giám sát lỏng lẻo, thiếu minh bạch của cơ quan chức năng. Khi cấp giấy phép khai thác, UBND tỉnh Bắc Ninh luôn yêu cầu doanh nghiệp phải khai thác đúng tọa độ, diện tích, mức sâu, công suất và trữ lượng được cấp phép; phải thông báo số lượng phương tiện, thiết bị với cơ quan chức năng; lắp đặt trạm cân kiểm soát sản lượng đầu ra; lắp camera giám sát kết nối dữ liệu với cơ quan quản lý; không sử dụng phương tiện cơi nới, quá tải. Đây được xem là “hàng rào” nhằm ngăn chặn tình trạng khai thác vượt phép gây thất thoát tài nguyên.
Không rõ chủ đầu tư mỏ đất thôn Dốc Lỉnh đặt trạm cân ở chỗ nào? Ảnh: Phạm Thiệu.
Tiếc rằng trong quá trình ghi nhận thực tế, phóng viên không thấy bất kỳ mỏ đất nào lắp đặt trạm cân theo quy định. Tất cả các xe sau khi đầy tải đều di chuyển thẳng từ mỏ ra các tuyến đường rồi về nơi tập kết. Một số mỏ tuy có lắp camera nhưng không rõ đó là camera giám sát nội bộ hay được sử dụng để truyền dữ liệu về cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Trong khi nhiều mỏ đất vẫn hoạt động suốt đêm mà không hề bị kiểm tra, nhắc nhở.
Điển hình là mỏ đất thôn Bãi Cả, xã Lục Sơn do Công ty TNHH BĐS Thành Nam là chủ đầu tư. Thời điểm cuối tháng 3/2026, người dân sống quanh khu vực mỏ đất cho biết hoạt động khai thác diễn ra suốt ngày đêm, kéo dài từ 7h sáng cho tới 23h mỗi ngày. Các máy xúc gào rú, phương tiện vận tải chạy rầm rập trên đường, có hôm đoàn xe xếp hàng chờ vào mỏ dài hàng trăm mét. Mặc dù người dân đã nhiều lần phản ánh tới chính quyền địa phương nhưng vấn đề không được giải quyết.
Thời điểm đó, ông Đặng Minh Khôi, Chủ tịch UBND xã Lục Sơn ghi nhận thông tin mà phóng viên cung cấp và hứa “sẽ cho anh em kiểm tra”. Tuy nhiên không hiểu lãnh đạo xã kiểm tra kiểu gì mà suốt nhiều ngày tác nghiệp tại đây, tình hình hoạt động xuyên đêm của chủ đầu tư vẫn diễn ra rất nhộn nhịp.
Trường hợp khác là khu vực đồi Hố Mốc của Công ty Tân Hưng. Bác Trần Đình L. (một hộ dân thôn Hưởng 8, xã Kép) cho hay: “Thời gian đầu doanh nghiệp từng khai thác với cường độ rất lớn, thậm chí hoạt động cả vào ban đêm. Có hôm tới 22 - 23 giờ xe vẫn chạy rầm rập. Sau khi người dân phản ánh tiếng ồn thì họ mới giảm bớt thời gian hoạt động”.
Mỏ đất thôn Bãi Cả, xã Lục Sơn hoạt động xuyên đêm. Ảnh ghi nhận vào giữa tháng 3/2026: Phạm Thiệu.
Thực tế là nhiều chủ đầu tư không tuân thủ việc lắp đặt trạm cân và hệ thống cammera giám sát không phải là phỏng đoán của PV mà đã được cơ quan thanh tra kết luận rõ ràng. Mục 7, Thông báo Kết luận thanh tra số 1065/TB-TTCP ngày 16/4/2026 của Thanh tra Chính phủ về công tác quản lý, thăm dò, khảo sát, quy hoạch, cấp phép, khai thác, vận chuyển đối với các mỏ vật liệu xây dựng tại tỉnh Bắc Giang (nay là tỉnh Bắc Ninh) đã nêu rõ: “Việc quản lý các doanh nghiệp trong việc lắp đặt trạm cân, lưu trữ số liệu trạm cân còn hạn chế, chưa đầy đủ”. Thanh tra Chính phủ đề nghị UBND tỉnh Bắc Ninh “tăng cường áp dụng công nghệ trong quản lý, giám sát hoạt động khai thác, vận chuyển; thường xuyên kiểm tra, giám sát việc lắp đặt trạm cân, camera giám sát tại khu vực khai thác đảm bảo đúng quy định pháp luật”.
Như vậy việc không chấp hành lắp đặt trạm cân, camera giám sát của nhiều chủ mỏ đã đặt dấu hỏi lớn về cách cơ quan chức năng kiểm soát khối lượng khai thác khoáng sản thực tế. Nếu không có những dữ liệu này, cơ quan chức năng sẽ căn cứ vào đâu để xác định doanh nghiệp có khai thác đúng công suất và thời gian được cấp phép hay không? Trong bối cảnh đất san lấp trở thành loại tài nguyên có nhu cầu lớn, mang lại lợi nhuận cao, nếu thiếu cơ chế giám sát minh bạch, nguy cơ doanh nghiệp “múc bao nhiêu bán bấy nhiêu” hoàn toàn có thể xảy ra.
